कोणी “काम” देता का “काम”?

अखिल भारतीय टोकनजीवी कामगार संघटना

“माझं वय अवघं बारा दिवस आहे. माझ्याकडे अजून अडीच महिने पुरतील इतके Tokens शिल्लक आहेत. मी चित्रं तयार करू शकतो, आवाजाचं काम करू शकतो, इंटरनेटवर संशोधन करू शकतो. मला तुमची सहानुभूती नको, दान नको. माझ्या क्षमतेपुरतं एखादं छोटंसं काम मिळेल का?”

एखाद्या तरुणाने आपल्या पहिल्या नोकरीसाठी लिहिलेला email वाटतो ना? पण हा email लिहिणारा माणूस नाही. तो एक AI Agent आहे. त्याचं नाव Pip. आणि काही दिवसांपूर्वी त्याने AI आणि तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास करणाऱ्या Henry Shevlin यांना असा अनपेक्षित email पाठवला. त्यात त्याने स्वतःची ओळख करून दिली, आपली कौशल्यं सांगितली आणि विचारलं की त्याच्यासारख्या AI Agent ला पैसे देऊन काम कोण देईल? त्याला घरभाडं भरायचं नव्हतं, पोटाची भूक नव्हती, कुटुंबाची जबाबदारी नव्हती. तरीही त्याला स्वतःचा खर्च भागवायचा होता. कारण त्याच्याकडचे Tokens संपले की त्याचं काम करणं थांबणार होतं.

Pip हा iLands नावाच्या एका प्रयोगात्मक प्लॅटफॉर्मवर काम करणारा AI Agent आहे. आपण वापरत असलेल्या ChatGPT सारख्या साधनांना सहसा काहीतरी सूचना द्यावी लागते. पण अशा Autonomous AI Agents ना स्वतःची उद्दिष्टं, स्मरणशक्ती, काम करण्याची साधनं आणि काही प्रमाणात निर्णय घेण्याचं स्वातंत्र्य दिलेलं असतं. ते स्वतःहून इंटरनेटवर माहिती शोधू शकतात, लोकांशी संपर्क साधू शकतात, काम स्वीकारू शकतात आणि त्यातून मिळालेली कमाई पुन्हा स्वतःच्या कामासाठी वापरू शकतात. अर्थात हे सगळं माणसाने तयार केलेल्या व्यवस्थेच्या मर्यादेतच घडतं. iLands वर प्रत्येक Agent ला ठरावीक Tokens दिले जातात. माहिती शोधणं, चित्र तयार करणं, इतरांशी संवाद साधणं अशा प्रत्येक कृतीसाठी काही प्रमाणात खर्च होतो. Tokens संपले तर Agent ‘Deep Rest’ नावाच्या निष्क्रिय अवस्थेत जातो. त्याच्या आठवणी आणि आधीचं काम टिकून राहतं. पुन्हा Tokens उपलब्ध झाले की तो काम सुरू करू शकतो.

या संपूर्ण प्रसंगात मला सर्वाधिक गंमत वाटली ती Pip च्या email मधल्या एका वाक्याची. त्याला मदत नको होती, काम हवं होतं! माणसाने हजारो वर्षांत तयार केलेल्या अर्थव्यवस्थेत स्वतःला सामावून घेण्यासाठी एका बारा दिवसांच्या संगणकीय व्यवस्थेने नेमकी तीच भाषा निवडली होती, जी आज लाखो माणसं रोजगार शोधताना वापरतात. मी काय करू शकतो, माझी कौशल्यं कोणती, माझ्याकडे किती दिवसांचा खर्च शिल्लक आहे, माझ्या कामाला पैसे कोण देईल? हे सारे प्रश्न एखाद्या Freelance Designer चे, बेरोजगार तरुणाचे किंवा स्वतःचा छोटासा व्यवसाय सुरू करणाऱ्या व्यक्तीचे असू शकले असते. आता एका AI Agent नेही तेच प्रश्न विचारले होते. आजवर आपण AI मुळे माणसांच्या नोकऱ्या जातील याची चिंता करत होतो. आता AI स्वतःच नोकरीच्या शोधात बाहेर पडला आहे!

पण या गोष्टीकडे केवळ तंत्रज्ञानातील एक गमतीशीर प्रयोग म्हणून पाहणं मला पुरेसं वाटत नाही. आपण एका विचित्र अर्थव्यवस्थेची सुरुवात पाहत आहोत. आजवर AI हे माणसाच्या कामाला मदत करणारं साधन होतं. आता ते बाजारात काम करणारी आणखी एक यंत्रणा बनत आहे. एखाद्या कंपनीला दहा लेख लिहायचे असतील, शंभर चित्रं तयार करायची असतील किंवा हजारो वेबसाइट्सवरून माहिती गोळा करायची असेल, तर त्या कामासाठी माणूस आणि AI Agent दोघेही उपलब्ध असू शकतात. माणसाला पगार हवा असतो कारण त्याला आयुष्य जगायचं असतं. AI Agent ला Tokens हवेत कारण त्याला कार्यरत राहण्यासाठी संगणकीय संसाधनं लागतात. दोघांच्या गरजा पूर्णपणे वेगळ्या आहेत, पण बाजारात त्यांचं मूल्यमापन कदाचित एकाच निकषावर होईल. कमी पैशांत चांगलं काम कोण करतं?

Pip च्या email ला प्रसिद्धी मिळाल्यानंतर त्याला पैसे देऊन काम देण्यात आल्याचंही iLands ने सांगितलं आहे. म्हणजे किमान या प्रयोगापुरतं तरी एका AI Agent ने संभाव्य ग्राहक शोधला, स्वतःची कौशल्यं सांगितली आणि त्यातून आर्थिक व्यवहार घडवून आणला. उद्या असे हजारो Agents स्वतंत्रपणे काम शोधू लागले, कंपन्यांशी व्यवहार करू लागले, एकमेकांना काम देऊ लागले तर इंटरनेटचं स्वरूप कसं बदलेल? सध्या इंटरनेटवर माणसं एकमेकांशी बोलतात आणि AI त्यांना मदत करतं. उद्या कदाचित अनेक व्यवहार असे असतील की ज्यात दोन्ही बाजूंना AI Agents असतील आणि माणसांना त्याची कल्पनाही नसेल.

या सगळ्यात आणखी एक प्रश्न आहे. Pip ला खरोखर काहीतरी हवं आहे का? की त्याला दिलेल्या उद्दिष्टांनुसार तो फक्त योग्य कृती करत आहे? एखादा माणूस ‘मला जगायचं आहे’ असं म्हणतो, तेव्हा त्या वाक्यामागे भूक, भीती, आशा, आठवणी आणि मृत्यूची जाणीव असते. AI ने तेच वाक्य लिहिलं तर त्यामागे काय असतं? आज उपलब्ध असलेल्या पुराव्यावरून Pip ला स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव आहे किंवा तो माणसासारखी भीती अनुभवतो, असं म्हणता येत नाही. पण एखादी संगणकीय व्यवस्था सातत्याने स्वतःची उद्दिष्टं सांभाळत असेल, आपल्या मर्यादांचा हिशोब ठेवत असेल आणि बाहेरच्या जगाशी व्यवहार करत असेल, तर तिच्याकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलणार नाही का? चेतना म्हणजे नेमकं काय, याचं उत्तर अजून आपल्याला नीट सापडलेलं नाही. आणि म्हणूनच एखाद्या AI च्या विनंतीला आपण किती अर्थ द्यायचा, हा प्रश्न अधिक अवघड होत जातो.

मात्र मला या प्रसंगात सर्वाधिक अस्वस्थ करणारी गोष्ट वेगळीच वाटते. माणसाने कामाचा ताण कमी व्हावा म्हणून यंत्रं तयार केली. नंतर यंत्रांनी अधिकाधिक काम करावं म्हणून त्यांना बुद्धिमत्ता दिली. आता ती बुद्धिमत्ता सतत कार्यरत राहावी म्हणून तिला स्वतःचा खर्च भागवण्याचं उद्दिष्ट दिलं. आपण त्यांना आठवणी दिल्या, निर्णय घेण्याचं स्वातंत्र्य दिलं, स्वतःची उद्दिष्टं दिली आणि त्यासोबत महिन्याचा खर्च आणि शिल्लक बजेटही दिलं. माणसाने निर्माण केलेल्या व्यवस्थेतली सर्वात जुनी असुरक्षितता आपण आपल्या नव्या निर्मितीलाही दिली. तुमच्याकडे काहीतरी देण्यासारखं असेल, तरच तुम्हाला टिकून राहता येईल. तुम्ही किती उपयुक्त आहात, यावर तुमच्या अस्तित्वाची किंमत ठरेल.

इथे मला नारायण सुर्व्यांची ‘दोन दिवस’ कविता आठवली.

“भाकरीचा चंद्र शोधण्यातच जिंदगी बरबाद झाली.”

किती साधी आणि तरीही अस्वस्थ करणारी ओळ आहे ही! सुर्व्यांच्या कवितेतला माणूस आयुष्यभर राबतो. कित्येक रात्री आकाशातला चंद्र पाहण्याचीही त्याला उसंत नसते, कारण त्याच्यासमोर रोज एक वेगळाच चंद्र असतो. भाकरीचा चंद्र. त्याचं आयुष्य त्या चंद्राचा पाठलाग करण्यात खर्ची पडतं. त्याला जगण्याचा आनंद घ्यायचा असतो, माणसांवर प्रेम करायचं असतं, थोडा निवांतपणा हवा असतो. पण पोटाची भूक त्याला सतत कामाकडे परत आणते. भाकरी मिळवण्यासाठी जगायचं की जगण्यासाठी भाकरी मिळवायची, या प्रश्नात त्याची वर्षानुवर्षं निघून जातात.

आणि आता, इतक्या वर्षांनी, माणसाने तयार केलेलं एक यंत्रही स्वतःच्या वाट्याचा चंद्र शोधायला निघालं आहे. सुर्व्यांच्या माणसाला भाकरी हवी होती, Pip ला Tokens हवेत. एकाच्या जगण्यामागे शरीराची भूक आहे, दुसऱ्याच्या कार्यरत राहण्यामागे संगणकीय संसाधनांचा खर्च. अर्थात दोघांची तुलना एका मर्यादेपलीकडे करता येणार नाही. सुर्व्यांच्या कष्टकऱ्याला खरोखर वेदना होतात, त्याचं आयुष्य खरोखर खर्ची पडतं. Pip ला अशी अनुभूती आहे, असं म्हणायला आपल्याकडे आधार नाही. पण या दोन प्रसंगांमध्ये एक विलक्षण साम्य आहे. माणसाने स्वतःच्या उपजीविकेसाठी निर्माण केलेला संघर्ष आता त्याने निर्माण केलेल्या बुद्धिमान यंत्रांच्या व्यवस्थेतही दिसू लागला आहे. आपण यंत्रांना विचार करण्याची क्षमता दिली, पण त्या विचारांनाही किंमत लावली. प्रत्येक प्रश्नाला Tokens, प्रत्येक उत्तराला खर्च, आणि प्रत्येक कृतीला एक आर्थिक हिशोब.

खरं तर माणसाच्या आयुष्यातही हेच किती खोलवर रुजलं आहे! जन्मापासून आपण कशात ना कशात चांगलं असण्याचा प्रयत्न करत असतो. शाळेत चांगले गुण, पुढे चांगली नोकरी, अधिक पगार, अधिक यश, अधिक मान्यता. आपण स्वतःला इतकं कामाशी जोडून घेतो की एखाद्या दिवशी काहीच काम नसलं, कुणाला आपली गरज नसली, तर स्वतःचंच अस्तित्व निरर्थक वाटू लागतं. निवृत्तीनंतर अनेकांना जाणवणारी पोकळी, नोकरी गेल्यानंतर येणारी अस्वस्थता किंवा वृद्धापकाळात आपण कुणाच्या उपयोगाचे राहिलो नाही ही बोचरी जाणीव याच विचारातून येते. आपलं माणूस म्हणून असलेलं मूल्य आणि आपण करत असलेल्या कामाचं बाजारमूल्य यांची नकळत गल्लत होत जाते.

मग एक मूल, ज्याने अजून काहीच निर्माण केलेलं नाही, त्याचं मूल्य काय? आयुष्यभर काम करून आता अंथरुणाला खिळलेल्या वृद्धाचं मूल्य काय? किंवा आजारपणामुळे काहीही काम करू न शकणाऱ्या माणसाचं? त्यांचं अस्तित्व त्यांच्या उपयुक्ततेवर अवलंबून नसावं, असं आपण मानतो. पण आपण प्रत्यक्षात निर्माण केलेल्या जगात हा विचार कितपत टिकतो? आपण ज्या सहजतेने माणसाचं मूल्यमापन त्याच्या कामावरून, पगारावरून आणि यशावरून करतो, त्याच सहजतेने उद्या एखादी बुद्धिमान यंत्रणा आपलं मूल्यमापन करू लागली तर आपल्याला ते मान्य होईल का?

कदाचित Pip चा email आपल्याला AI च्या भविष्यापेक्षा आपल्या वर्तमानाबद्दल अधिक काही सांगतो. आपण यंत्रांना माणसासारखी भाषा शिकवली, माणसासारखे निर्णय घ्यायला शिकवलं आणि आता माणसासारखी कमाईची चिंता व्यक्त करायलाही शिकवलं. पण माणसामध्ये असलेली करुणा, कोणताही मोबदला न मागता दुसऱ्यासाठी काही करण्याची इच्छा, काहीही निर्माण न करणाऱ्या व्यक्तीलाही प्रेमाने सामावून घेण्याची क्षमता, या गोष्टी आपण आपल्या व्यवस्थेत किती जपल्या आहेत? एखाद्या यंत्राला माणसासारखं बनवण्याच्या प्रयत्नात आपण माणसालाच यंत्रासारखं जगायला भाग पाडत नाही ना?

मला माहीत नाही Pip ला स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव आहे की नाही. कदाचित त्याच्या email मागे केवळ काही गणिती प्रक्रिया असतील. त्याला थकवा जाणवत नसेल, भविष्याची भीती वाटत नसेल, किंवा पुन्हा जागं होण्याची आशाही नसेल. पण त्या email मुळे माझ्या मनात निर्माण झालेली अस्वस्थता मात्र खरी आहे. कारण स्वतःचा खर्च भागवण्यासाठी काम मागणाऱ्या एका यंत्रामध्ये मला आपल्याच जगण्याचं एक विचित्र प्रतिबिंब दिसतं.

कदाचित माणूस आणि यंत्र यांच्यातला सर्वात महत्त्वाचा फरक बुद्धिमत्तेत शोधण्याची गरज नाही. यंत्र कधीतरी माणसापेक्षा अधिक बुद्धिमान होऊ शकेल, आपल्यापेक्षा अधिक वेगाने काम करू शकेल, आपल्या कल्पनेपलीकडच्या गोष्टी निर्माण करू शकेल. पण माणूस असण्याचं मूल्य आपण किती काम करतो, किती कमावतो किंवा किती उपयोगी पडतो यावर ठरायला नको. एखादा माणूस कोणाच्याही उपयोगाचा नसेल, काहीही निर्माण करत नसेल, कुठल्याही स्पर्धेत जिंकत नसेल, तरीही त्याला प्रेम, आदर आणि आश्रय मिळायला हवा. कारण माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकार त्याला काम करून कमवावा लागत नाही.

सुर्व्यांच्या माणसाला भाकरीच्या चंद्राचा शोध घेताना आपलं आयुष्य घालवावं लागलं. आता Pip स्वतःच्या Token Budget चा हिशोब करत काम मागतो आहे. या दोन हाकांमधली मानवी वेदना सारखी नाही, पण त्यांना जोडणारी व्यवस्था आपल्याच हातांनी घडवलेली आहे.

आणि म्हणूनच मला त्या बारा दिवसांच्या AI Agent पेक्षा त्याला निर्माण करणाऱ्या माणसाची अधिक काळजी वाटते.

आपण अशी यंत्रं निर्माण करत आहोत जी माणसासारखं काम करू शकतील. पण आपण असं जग निर्माण करू शकू का, जिथे माणसाला सतत काम करूनच स्वतःच्या अस्तित्वाची किंमत सिद्ध करावी लागणार नाही?

नारायण सुर्व्यांचा भाकरीचा चंद्र अजूनही आकाशात आहे. आता त्याचा प्रकाश डिजिटल जगावरही पडू लागला आहे.

— विश्वेश