काही चित्रपट पाहून झाल्यावर त्यांची गोष्ट आपल्या लक्षात राहते. काहींचे संवाद आठवत राहतात. पण काही चित्रपट असे असतात की त्यात विशेष काही घडत नसतानाही एखादं दृश्य, काही सेकंदांची शांतता किंवा कुणाचा तरी न विचारलेला प्रश्न बराच काळ आपला पिच्छा सोडत नाही. अशा चित्रपटांविषयी लिहावंसं मला नेहमी वाटतं. आपल्याला एखादा चित्रपट का आवडला, हे सांगताना अनेकदा त्या चित्रपटापेक्षा आपल्याच मनातल्या काही गोष्टी अधिक स्पष्ट होत जातात. या लेखमालेत अशाच काही जागतिक चित्रपटांविषयी लिहिण्याचा विचार आहे. त्यांचं परीक्षण करण्यापेक्षा ते मला का भावले, त्यातलं काय माझ्यासोबत राहिलं, हे समजून घेण्याचा हा प्रयत्न.
या मालिकेतील पुढचा चित्रपट आहे जपानी दिग्दर्शक Hirokazu Kore-eda यांच्या १९९५ सालच्या Maborosi.
Maborosi ची कथा अगदी साधी आहे. Yumiko नावाची एक तरुण स्त्री, तिचा पती Ikuo आणि त्यांचा लहान मुलगा. तिघांचं सर्वसामान्य आयुष्य सुरू असतं. त्यात फार मोठे आनंद नाहीत, तशीच कुठली मोठी दुःखंही नाहीत. एक दिवस Ikuo घराबाहेर पडतो आणि पुन्हा परत येत नाही. रेल्वेच्या रुळांवर त्याचा मृत्यू होतो. त्याने आत्महत्या केली असावी, असं मानलं जातं. पण का? त्याच्या आयुष्यात असं काय घडलं होतं की त्याने जगणं थांबवण्याचा निर्णय घेतला? त्याचं आपल्या पत्नीवर प्रेम नव्हतं का? तो कुठल्या दुःखातून जात होता? यापैकी एकाही प्रश्नाचं उत्तर मिळत नाही.
आणि हीच या चित्रपटाची खरी सुरुवात आहे.
आपल्या जवळची एखादी व्यक्ती अचानक निघून गेली की तिच्या जाण्याचं दुःख तर असतंच, पण त्या जाण्यामागचं कारण माहीत नसणं ही एक वेगळीच यातना असावी. दुःखाला कधीकधी काळाचं औषध लागू शकतं. पण अनुत्तरित प्रश्नांचं काय? उलट जसजसा काळ जातो, तसतसे ते प्रश्न वेगवेगळी रूपं घेऊन परत येतात. आपण त्या दिवशी काही वेगळं बोलायला हवं होतं का? त्याच्या चेहऱ्यावर काही दिसत होतं आणि आपण दुर्लक्ष केलं का? तो आपल्या इतक्या जवळ होता, तरीही त्याच्या मनात काय चाललं आहे हे आपल्याला कसं कळलं नाही?
Yumiko चं दुःख याच प्रश्नांभोवती फिरत राहतं.
चित्रपटाच्या सुरुवातीला तिच्या लहानपणातला एक प्रसंग दिसतो. तिची आजी घर सोडून निघून जाते. लहानगी Yumiko तिला थांबवण्याचा प्रयत्न करते, पण आजी परत येत नाही. वर्षानुवर्षं ती आठवण तिच्या मनात राहते. पुढे पतीच्या मृत्यूनंतर तिच्या आयुष्यात तीच असहायता पुन्हा येते. आपल्या प्रिय माणसाला आपण थांबवू शकलो नाही, ही भावना तिचा पाठलाग करत राहते.
मला या दोन प्रसंगांमधलं साम्य फार अस्वस्थ करणारं वाटतं. माणसाला त्याच्या आयुष्यातल्या काही घटनांची जबाबदारी स्वतःवर घेण्याची विचित्र सवय असते. विशेषतः एखाद्या जवळच्या व्यक्तीचं काही वाईट झालं की आपण त्यात आपली चूक शोधू लागतो. कारण कदाचित स्वतःला दोष देणं, आपल्या हातात काहीच नव्हतं हे मान्य करण्यापेक्षा सोपं असतं. आपण काहीतरी वेगळं केलं असतं तर परिणाम बदलला असता, या विचारात निदान थोडीशी तरी नियंत्रणाची कल्पना असते. पण प्रत्येक माणसाच्या आयुष्यात अशी काही दारं असतात जी त्याच्या अगदी जवळच्या व्यक्तीलाही उघडता येत नाहीत.
काही वर्षांनी Yumiko पुन्हा लग्न करते. तिचा दुसरा पती Tamio हा एक विधुर आहे. त्याला एक मुलगी आहे. Yumiko आपल्या मुलासोबत समुद्रकिनाऱ्याजवळच्या एका लहानशा गावात राहायला जाते. तिथे एक वेगळं आयुष्य सुरू होतं. घरात दोन मुलं खेळत असतात, रोजची कामं असतात, शेजारीपाजारी असतात. Tamio तिच्याशी समजुतीने वागतो. त्यांच्यामध्ये हळूहळू एक जवळीक तयार होते.
इथे चित्रपट एका अतिशय नाजूक गोष्टीला हात घालतो. माणसाच्या आयुष्यात पुन्हा आनंद आला म्हणजे त्याचं आधीचं दुःख संपलं असं होत नाही. Yumiko च्या आयुष्यात आता काही कमी नाही, असं बाहेरून वाटू शकतं. पण तिच्या मनातला एक भाग अजूनही Ikuo सोबतच्या त्या जुन्या घरात अडकलेला आहे. नव्या आयुष्याचा स्वीकार करताना जुन्या आयुष्याला पूर्णविराम देता येईलच असं नाही. आपण एकाच वेळी सुखी आणि दुःखी असू शकतो, ही गोष्ट आपल्याला अनेकदा स्वतःबद्दलही मान्य करता येत नाही.
आणि इथे Kore-eda यांची चित्रपट बनवण्याची पद्धत मला विशेष आवडली.
साधारणपणे अशा कथेत दिग्दर्शक पात्रांच्या चेहऱ्यावर कॅमेरा नेईल. डोळ्यांतले अश्रू दाखवेल, दुःख व्यक्त करणारे संवाद लिहील, पार्श्वसंगीतातून आपल्याला काय वाटायला हवं हे सुचवेल. Maborosi मध्ये यापैकी फारसं काही घडत नाही. कॅमेरा अनेकदा पात्रांपासून दूर असतो. एखाद्या खोलीच्या कोपऱ्यातून आपण त्यांना पाहत असतो. कधी दाराच्या चौकटीतून, कधी खिडकीतून. एखादी व्यक्ती अंधाऱ्या खोलीत बसलेली असते आणि बाहेरचा प्रकाश हळूहळू बदलत असतो. कधी समुद्रकिनाऱ्यावरून चालणाऱ्या माणसांची आकृती इतकी लहान दिसते की आसपासचं आकाश आणि समुद्र त्यांच्या अस्तित्वापेक्षा कितीतरी मोठे वाटू लागतात.
हा दुरावा सुरुवातीला थोडा विचित्र वाटू शकतो. इतक्या दुःखात असलेल्या स्त्रीच्या चेहऱ्याजवळ कॅमेरा का जात नाही? पण जसजसा चित्रपट पुढे जातो, तसतसं त्या अंतराचं कारण जाणवू लागतं. Yumiko च्या मनातलं सगळं आपल्याला कळावं, असा दिग्दर्शकाचा आग्रह नाही. आपण तिच्या आयुष्याकडे पाहू शकतो, तिच्यासोबत काही काळ राहू शकतो, पण तिच्या मनातलं प्रत्येक दुःख आपल्याला समजेलच असं नाही. शेवटी आपणही त्रयस्थच.
चित्रपटात प्रकाशाचा वापरही विलक्षण आहे. सुरुवातीच्या शहरातल्या घरात अंधार आहे. खिडक्यांतून येणारा मर्यादित प्रकाश आहे. नंतर समुद्रकिनाऱ्याजवळच्या गावात आकाश मोठं होतं, घरात उजेड वाढतो, मोकळ्या जागा दिसू लागतात. तरीही Yumiko च्या मनातला अंधार पूर्णपणे नाहीसा होत नाही. बाहेरच्या प्रकाशाला आणि आतल्या दुःखाला एकमेकांशी जुळवून घेण्याची काही सक्ती नसते.
Maborosi पाहताना मला आणखी एक गोष्ट जाणवली. आपल्या आजूबाजूच्या जगाला आपल्या दुःखाची विशेष पर्वा नसते. समुद्राच्या लाटा येत राहतात. रेल्वे धावत राहतात. घरात मुलं खेळत असतात. शेजारची माणसं त्यांच्या त्यांच्या कामात गुंतलेली असतात. आपण ज्याच्या आठवणीत अडकलेलो असतो, त्याच्याशिवायही हे जग नेहमीसारखंच चालू असतं. कधीकधी या गोष्टीचा राग येऊ शकतो. आपल्यासाठी इतकं काही बदललं असताना बाकीचं जग इतकं निर्विकार कसं राहू शकतं?
पण त्याच जगात पुन्हा जगण्याची शक्यताही असते. सकाळी उठावं लागतं. मुलांच्या गरजा असतात. स्वयंपाक करावा लागतो. घराबाहेर पडावं लागतं. दुःखातून बाहेर पडण्याची एखादी ठरावीक प्रक्रिया असतेच असं नाही. अनेकदा ते सोबत असतानाच आपलं जगणं पुढे सरकत राहतं.
चित्रपटाच्या शेवटाकडे एक अत्यंत सुंदर, अस्वस्थ करणारा प्रसंग येतो. Yumiko एका अंत्ययात्रेमागे समुद्रकिनाऱ्यापर्यंत जाते. Tamio तिला शोधत येतो. इतकी वर्षं मनात साठवून ठेवलेला प्रश्न ती त्याला विचारते. Ikuo ने आत्महत्या का केली असावी?
Tamio कडे उत्तर नसतं. तो तिला आपल्या वडिलांनी सांगितलेली एक गोष्ट सांगतो. समुद्रावर कधीकधी एक भासमान प्रकाश दिसतो. तो इतका मोहक असतो की माणूस त्याच्याकडे आकर्षित होतो, त्याच्या मागे जातो. कदाचित Ikuo लाही असाच एखादा प्रकाश दिसला असेल.
याच भासमान प्रकाशाचा संदर्भ चित्रपटाच्या नावात आहे. Maborosi, म्हणजेच Phantom Light.
या प्रसंगात मला सर्वाधिक भावलेली गोष्ट म्हणजे Tamio उत्तर देण्याचा आग्रह धरत नाही. तो Ikuo च्या मनात काय चाललं होतं हे माहीत असल्याचं भासवत नाही. आपल्याला समजत नसलेल्या गोष्टींसाठी तो एक प्रतिमा वापरतो. त्यातून Yumiko चं समाधान होतं की नाही, हेही सांगणं कठीण आहे. पण तिच्या प्रश्नाला तो जागा देतो. तिचं दुःख किती वर्षं जुनं आहे, तिच्या नव्या आयुष्यात आता सगळं व्यवस्थित आहे, याची आठवण करून देत नाही.
मला वाटतं, हा चित्रपट आपल्या जवळच्या माणसाच्या दुःखासोबत कसं राहावं याविषयीही काहीतरी सांगतो. एखादी व्यक्ती आपल्या दुःखातून बाहेर पडत नसेल, तर आपल्याला तिच्यासाठी काहीतरी करावंसं वाटतं. तिला समजावून सांगावंसं वाटतं, सकारात्मक विचार करायला सांगावंसं वाटतं, भूतकाळ विसरण्याचा सल्ला द्यावासा वाटतो. पण काही दुःखांना अशा सल्ल्यांचा उपयोग होत नाही. त्या व्यक्तीला आपल्या प्रश्नाचं उत्तर देणारा कुणी नको असतो. कदाचित उत्तर नाही, हे समजून घेणारा कुणीतरी हवा असतो.
आणि याच ठिकाणी मला Maborosi इतर अनेक चित्रपटांपेक्षा वेगळा वाटतो.
चित्रपट संपताना Yumiko च्या प्रश्नाचं उत्तर मिळालेलं नसतं. Ikuo ने आत्महत्या का केली, हे आपल्यालाही कळत नाही. दिग्दर्शकाने ते मुद्दाम लपवून ठेवलं आहे, असं मला वाटत नाही. कारण या कथेत त्या प्रश्नाचं उत्तर शोधणं हाच उद्देश नाही. उत्तर मिळालं नाही तरी Yumiko चं आयुष्य पुढे कसं जातं, याची ही कथा आहे.
कुणाला गमावल्यानंतर आपण त्याच्याबरोबर जगलेले दिवस पुन्हा पुन्हा आठवतो. त्या आठवणींचे अर्थ लावतो. काही साध्या प्रसंगांमध्ये मागाहून संकेत शोधतो. तेव्हा महत्त्वाची न वाटलेली एखादी गोष्ट नंतर फार मोठी वाटू लागते. पण आठवणींचं कितीही विश्लेषण केलं तरी गेलेला माणूस परत येऊन आपल्याला खुलासा करू शकत नाही. त्याच्या मनातल्या काही गोष्टी कायमच्या त्याच्यासोबत निघून गेलेल्या असतात.
माणसाच्या मनातलं सगळं आपल्याला कळू शकत नाही, ही गोष्ट स्वीकारणं मला प्रेमातली एक फार कठीण गोष्ट वाटते. आपण एखाद्यावर खूप प्रेम करतो, त्याची काळजी घेतो, त्याच्याबरोबर आयुष्य घालवतो. तरीही त्याच्या मनातलं एखादं दुःख आपल्यापर्यंत पोहोचत नाही. त्याला कारण आपलं प्रेम कमी असणं हेच असतं असं नाही. कधीकधी त्या दुःखाला शब्द नसतात. कधीकधी ते सांगण्याची इच्छाही नसते.
Maborosi हा चित्रपट त्या अज्ञानाबरोबर जगण्याविषयी आहे, असं मला वाटतं.
या चित्रपटात मला सर्वांत जास्त आवडलेली गोष्ट म्हणजे Kore-eda यांचा संयम. ते पात्रांच्या मनाचा निकाल लावत नाहीत. Yumiko ने आता दुःख विसरायला हवं, असं सुचवत नाहीत. Ikuo च्या मृत्यूचं एखादं स्पष्टीकरण देऊन प्रेक्षकाला समाधानही मिळवून देत नाहीत. चित्रपटातील समुद्र, घरं, माणसं आणि बदलता प्रकाश यांच्यात Yumiko चं आयुष्य आपल्यासमोर चालू राहतं.
चित्रपट संपतो तेव्हा तिच्या आयुष्यातला प्रश्न तसाच आहे. पण ती आता एका वेगळ्या घरात आहे, वेगळ्या माणसांसोबत आहे. तिच्या आठवणीत Ikuo आहे आणि तिच्या वर्तमानात Tamio आहे. या दोघांपैकी कुणालाही पुसून टाकण्याची गरज नाही.
चित्रपटाच्या अखेरच्या क्षणांत घराबाहेरचा सूर्यप्रकाश आणि हवामानाविषयीचं एक साधंसं वाक्य येतं. इतका वेळ मृत्यूच्या प्रश्नात गुंतलेल्या चित्रपटाचा शेवट अशा रोजच्या क्षणाने होतो. मला तो फार आवडला.
एखादं मोठं दुःख आपल्या आयुष्यातून गेलंच पाहिजे, असं नाही. कदाचित वर्षानुवर्षं ते तिथेच राहील. त्याचा अर्थ लावण्यात आपण अयशस्वीही ठरू. पण एखाद्या सकाळी खिडकीतून येणारा उजेड आपल्याला पुन्हा छान वाटू शकतो.
त्या दिवशीही सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं मिळालेली नसतील.
फक्त बाहेर ऊन पडलं असेल.
-- विश्वेश