अशी कल्पना करा, २०४५ सालची एक सुंदर पावसाळी संध्याकाळ आहे, तुम्ही ऑफिसचं सगळं काम जरा लवकर आवरलं आहे, कपडे बदलले आहेत, जेवणं लवकर उरकली आहेत आणि शहराच्या दुसऱ्या टोकाला होणाऱ्या “Bad Poetry Club” च्या शंभराव्या प्रयोगाला जायला निघाला आहात. गेल्या काही वर्षांत हा कार्यक्रम इतका लोकप्रिय झाला आहे की तिकिटं महिनाभर आधी संपतात, कुणी त्याला “आयुष्यावर बोलू काही” नंतरची सर्वांत मोठी काव्यात्मक मराठी सांस्कृतिक चळवळ म्हणतं, कुणी “कवितेत चुकू काही” असं प्रेमाने नाव ठेवतं, आणि कुणाला अजूनही हे कळत नाही की जगातल्या जवळजवळ प्रत्येक माणसाला उत्तम कविता लिहून देणारा AI उपलब्ध असताना लोक पैसे देऊन वाईट कविता ऐकायला का जातात.

कार्यक्रमाच्या प्रवेशद्वाराशी मात्र पहिलाच नियम आहे, फोन, smart glasses, ear-buds, writing assistants सगळं बाहेर ठेवायचं, आत फक्त कागद आणि पेन घेऊन जायचं. रंगमंचावर एक टेबल, काही खुर्च्या, मागे मोठ्या अक्षरांत “BAD POETRY CLUB -100” आणि त्याखाली त्या कार्यक्रमाचं जुनं ब्रीदवाक्य, “इथे कविता सुधारली जात नाही”. कार्यक्रम सुरू झाल्यावर सूत्रसंचालक सांगतो की आजही नियम तेच आहेत, कविता लिहिताना AI वापरायचा नाही, लिहिल्यावर edit करायची नाही, cliché आला तर काढायचा नाही, यमक भयानक असेल तर भयानक होऊ द्यायचं, आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे कविता वाचून झाल्यावर कोणीही “इथे उपमा अजून specific करता आली असती”, “ending थोडी predictable आहे”, “हा metaphor खूप गुळगुळीत आहे” असं काही म्हणायचं नाही.

कारण २०४५ पर्यंत चांगली कविता लिहिणं खूपच सोपं झालं आहे.

एखाद्या तेरा चौदा वर्षांच्या मुलाने “तुझे डोळे समुद्रासारखे आहेत” असं लिहिलं तर त्याचा AI writing buddy त्याला ते वाक्य चुकीचं आहे असं सांगत नाही, तो फक्त नम्रपणे suggestion देतो की ही उपमा मागच्या दोनशे वर्षांत असंख्य वेळा वापरली गेली असल्याने त्याला स्वतःच्या अनुभवातलं काही अधिक specific शोधायचं आहे का. मग तो विचारतो, तिचे डोळे तुला नेमके कधी आठवतात, रंग महत्त्वाचा आहे की ती पाहण्याची पद्धत, समुद्र शांत आहे की उधाणलेला, आणि काही मिनिटांत त्या मुलाकडून अशी ओळ लिहून घेतो जी त्याच्या वयाच्या, वाचनाच्या आणि अनुभवाच्या कितीतरी पुढची वाटते. शाळांना हे आवडलं, पालकांना आवडलं, प्रकाशकांना तर फारच आवडलं, आणि काही वर्षांत “मनाचं आभाळ”, “आठवणींची शिदोरी”, “तुटलेलं हृदय”, “एकटा चंद्र” अशा प्रतिमा जवळजवळ नष्ट झाल्या. प्रत्येक कविता अधिक नेमकी, अधिक original, अधिक restrained, अधिक publishable झाली आणि एका विचित्र अर्थाने साहित्यिक इतिहासात पहिल्यांदाच “वाईट कविता दुर्मिळ झाली”.

बहुधा तेव्हाच कुणाला तरी जाणवलं की कुछ तो गडबड हैं.

कारण वाईट कविता ही नेहमीच काही कचरा किंवा भंगार नसते, अनेकदा ती चांगल्या कवितेचं बालपण असते. ग्रेस पहिल्यांदा वाचलेल्या तरुणाच्या वहीत काही महिने गरजेपेक्षा जास्त पाऊस पडणं, संध्याकाळी धुकं दाटणं आणि प्रत्येक तिसऱ्या कवितेत एखादा पक्षी अचानक उडून जाणं हे कदाचित साहित्यिक अपराध नसून apprenticeship असतं, कारण दुसऱ्याच्या अंधारात काही काळ राहिल्याशिवाय आपला अंधार वेगळा आहे हे अनेकदा कळत नाही. पद्मा गोळ्यांच्या कवितेतला स्त्रीचा साधा, स्पष्ट उच्चार आजच्या विविध AI model ला stylistically uncomplicated वाटू शकतो, पण एखाद्या काळात त्या साधेपणातच त्याचं धैर्य होतं. आरती प्रभूंच्या कवितेत एखादी प्रतिमा, उपमा आपल्याला पूर्ण समजत नाही म्हणून ती सुधारण्याची गरज नसते, कारण काही कविता अर्थ सांगत नाहीत, त्या आपल्या आत काही काळ ऋतूसारख्या राहतात. आणि ग्रेसांच्या कवितेला AI “या दोन प्रतिमांमधलं connection clearer करायचं का?” असं विचारत राहिलं असतं तर कदाचित कविता अधिक coherent झाली असती, फक्त त्यातला ग्रेस थोडा कमी झाला असता.

Bad Poetry Club ची कल्पना याच अस्वस्थतेतून जन्मेल कदाचित.

पहिल्या काही कार्यक्रमांत लोक फार हसतील, कारण स्वतःला जाणीवपूर्वक वाईट लिहू देणं हे २०४५ मध्ये जवळजवळ विसरलेलं कौशल्य?? झालं असेल. एखादा पन्नाशीचा माणूस “रात्र काळी आहे आणि मन उदास आहे” असं लिहून स्वतःच खजील व्हायचा, कारण त्याच्या डोक्यातला internal editor लगेच सांगायचा की रात्र काळी असतेच, त्यामुळे adjective redundant आहे आणि sadness सांगण्याऐवजी ती एखाद्या दृश्यातून दाखवणं अधिक प्रभावी ठरेल, पण club मध्ये कुणी त्याला मदत करणार नाही, कारण त्या खोलीत पहिल्यांदा माणसाला सतत सुधारलं न जाण्याचा अधिकार मिळेल, स्वातंत्र्य मिळेल.

आणि मग हळूहळू लोकांच्या लक्षात येईल की जगासाठी जुनी असलेली ओळ एखाद्या माणसासाठी नवीन असू शकते.

मृत आईबद्दल लिहिताना “घर रिकामं वाटतं” हे काही जगातलं सगळ्यात original वाक्य नाही, मुलगा पहिल्यांदा घर सोडून गेल्यावर “तुझी खोली अजून तशीच आहे” लिहिणं ही काही मोठी literary achievement नाही, प्रेमात पडलेला पंधरा-सोळा वर्षांचा मुलगा “तुझे डोळे समुद्रासारखे आहेत” लिहितो तेव्हा त्याने कवितेच्या इतिहासात काही भर घातलेली नसते. पण कदाचित त्या क्षणी त्या प्रत्येकाने स्वतःच्या आयुष्यात काहीतरी प्रथमच अनुभवलेलं कागदावर उतरवलेलं असतं, आणि AI ला जगात ती ओळ किती वेळा लिहिली गेली आहे हे उत्तम माहीत असलं तरी त्या माणसाला ती ओळ पहिल्यांदा का लिहावीशी वाटली याचं गणित वेगळं असतं.

शंभराव्या प्रयोगाच्या शेवटी एक सोळा वर्षांचा मुलगा रंगमंचावर येतो, आणि गंमत अशी की त्याने आयुष्यात कधीही AI शिवाय कविता लिहिलेली नाही. तो काही मिनिटं कागदाकडे पाहत राहतो, मग खिडकीबाहेर पडणाऱ्या पावसाकडे पाहतो आणि थोडा संकोचून विचारतो, “पावसाबद्दल लिहिलं तर cliché होईल ना?” प्रेक्षकांतून कुणीतरी हसत म्हणतं, “आज चालेल,” आणि तो मुलगा पुन्हा कागदाकडे पाहतो.

त्याची कविता फार चांगली नसते.

त्यात पाऊस असतो, आठवण असते, चंद्रही येतो, एका ठिकाणी “मनाचं आभाळ” येतं आणि सभागृहात थोडं हसू पसरतं, पण कोणी त्याला थांबवत नाही. शेवटी तो कविता वाचून झाल्यावर जरा लाजत म्हणतो, “मला माहीत आहे, ही खूप bad आहे”, तेव्हा पहिल्या रांगेत बसलेला एक वृद्ध कवी त्याला फक्त एवढंच विचारतो, “पण ती तुझी आहे ना?”

मुलगा काही क्षण विचार करतो आणि हो म्हणतो.

कदाचित २०४५ मध्ये कवितेसमोरचा सर्वांत मोठा प्रश्न AI कविता लिहू शकतो का हा उरलेलाच नसेल, कारण तोपर्यंत AI विलक्षण कविता लिहीत असेल, आपल्या आवडत्या कवींच्या शैलीत लिहीत असेल, आपल्या स्वतःच्या जुन्या diary वरून आपल्यापेक्षा अधिक आपल्यासारखी कविता लिहीत असेल. खरा प्रश्न बहुधा असा असेल की इतकी उत्तम कविता सहज उपलब्ध असताना माणसाने स्वतःची अपुरी, अडखळणारी, कधी cliché ने भरलेली कविता लिहायचीच कशासाठी.

आणि कदाचित Bad Poetry Club त्याचं एक छोटंसं उत्तर असेल.

कारण काही गोष्टी आपण जगात सर्वांत चांगल्या करण्यासाठी करत नाही, आपण त्या स्वतःपर्यंत पोहोचण्यासाठी करतो.

त्या रात्री कार्यक्रम संपल्यावर लोक फोन परत घेतील, AI assistants पुन्हा सुरू होतील आणि शहर पुन्हा आपल्या perfect भाषेकडे परत जाईल, पण कुठेतरी एका सोळा वर्षांच्या मुलाच्या खिशात एक दुमडलेला कागद असेल, ज्यावर पाऊस, चंद्र, आठवण आणि मनाचं आभाळ असलेली एक अत्यंत सामान्य कविता लिहिलेली असेल.

कित्येक वर्षांनी एक वाईट कविता पूर्ण झालेली असेल.

आणि कदाचित एक सच्चा, नविन, अपूर्ण कवी सुरू झालेला असेल.

-- विश्वेश

गेल्या काही दिवसांत Instagram वर एक गोष्ट पुन्हा पुन्हा दिसत होती. स्वातंत्र्यदिन जवळ आला म्हणून असेल, अनेकजण आपापल्या मुलांचे, शाळांचे, कधी स्वतःचेही, राष्ट्रीय प्रतिज्ञा म्हणतानाचे reels टाकत होते. कुठे एखादं मूल अडखळत “India is my country” म्हणत होतं, कुठे मराठीत “भारत माझा देश आहे” ऐकू येत होतं, कुठे प्रतिज्ञेचा अर्थ पुन्हा आठवण्याचा प्रयत्न होता. Instagram वर National Pledge नावाखाली हजारो reels सापडतील आणि या ऑगस्टमध्ये प्रतिज्ञा म्हणण्याचे reels trending आहेत. नेहमीसारखं मीही एक reel पाहिलं, मग दुसरं, मग कुतूहल म्हणून पूर्ण प्रतिज्ञा शोधून वाचायला लागलो. अगदी nostalgic वाटू लागलं. मला ती प्रतिज्ञा अजूनही जवळजवळ पूर्ण पाठ होती. शब्द विसरलो नव्हतो. क्रमही फारसा विसरलो नव्हतो. पण मी ती जशी लहानपणी म्हणत होतो तशी आता वाचू शकत नव्हतो. कारण नकळत तिच्या प्रत्येक वाक्यानंतरच्या पूर्णविरामाच्या जागी माझ्या डोक्यात प्रश्नचिन्ह उभं राहत होतं.

भारत माझा देश आहे?

हे वाक्य शाळेत म्हणताना त्यात प्रश्न असू शकतो, अशी पुसटशी कल्पनाही नव्हती. शाळेच्या मैदानात प्रतिज्ञा म्हणजे विचार करण्यासाठी दिलेला मजकूर नव्हता. ती एक कृती होती. प्रार्थनेनंतर प्रतिज्ञा, प्रतिज्ञेनंतर सूचना, मग वर्ग. हात मागे, दोन पायांत ठरावीक अंतर, पुढच्या मुलाच्या डोक्यावरून कुठेतरी पाहत आपण म्हणायचो, “भारत माझा देश आहे. सारे भारतीय माझे बांधव आहेत. माझ्या देशावर माझे प्रेम आहे.” आवाजाला एक ठरवून दिलेली लय होती. त्यात पूर्णविराम होता आणि मनात काहीच विचार नव्हता. त्या वयात “देश” हा विचार नव्हता, तो एक जन्माबरोबर मिळालेला हक्क होता. जसं आपलं नाव, आपले आईवडील, आपलं घर. मला लहानपणी वाटायचं प्रत्येकाला त्याच्या जन्माबरोबर हे सगळं आपोआप मिळतच. आपण त्यांना निवडलेलं नसतं आणि म्हणूनच कदाचित त्यांच्यावर प्रेम का करतो याचं स्पष्टीकरणही द्यावं लागत नाही. देश माझा आहे, कारण तो आहे. एवढंच.

आता “भारत माझा देश आहे” वाचताना “भारत” किंवा “देश” यापेक्षा मी “माझा” या शब्दाशी अडखळतो. माझा म्हणजे काय? माझ्या मालकीचा नव्हे, हे उघड आहे. मग माझा म्हणजे ज्याच्याशी माझं नातं आहे असा? ज्याच्या यशामुळे मला आनंद होतो, ज्याच्या अपयशाने वाईट वाटतं, ज्याच्या इतिहासातल्या काही गोष्टींचा मला अभिमान वाटतो आणि काही गोष्टींची लाजही वाटते, असा? आपल्या घराला आपण “माझं घर” म्हणतो तेव्हा त्याच्या भिंतींना तडे गेले तर तो काही घराचा अपमान नसतो. मग देश “माझा” म्हणण्याचा अर्थही कदाचित असाच असावा. त्याच्याबद्दल फक्त अभिमान बाळगण्याचा नव्हे, तर त्याच्याबद्दल अस्वस्थ होण्याचाही अधिकार.

मग पुढचं वाक्य येतं.

सारे भारतीय माझे बांधव आहेत?

शाळेतल्या प्रतिज्ञेतला “सारे” हा शब्द तेव्हा किती सहज वाटायचा. आज तोच शब्द पूर्ण प्रतिज्ञेपेक्षा मोठा वाटतो. सारे म्हणजे खरोखरच सारे? माझ्यासारखे दिसणारे नव्हे, माझ्यासारखी भाषा बोलणारे नव्हे, माझ्यासारखं खाणारे नव्हे, माझ्या देवावर विश्वास ठेवणारे नव्हे, माझ्यासारखं मतदान करणारेही नव्हे. सारे. ज्यांच्या नावावरून मी त्यांच्याबद्दल काहीतरी गृहीत धरतो तेही. ज्यांची राजकीय मताने माझं डोकं फिरतं तेही. ज्यांची जात मला माहीत नाही तेही आणि माहीत झाल्यावर माझ्या वागण्यात काहीतरी बदलत असेल तर तेही. ज्यांचं दुःख माझ्या timeline वर येत नाही तेही. ज्यांच्याकडे माझ्यासारखी आर्थिक सुरक्षितता नाही तेही. ज्यांना माझ्याबद्दल कदाचित अजिबात प्रेम नाही तेही.

त्या वाक्यावर अविश्वास आहे म्हणून हे प्रश्नचिन्ह नाही. उलट ते वाक्य इतकं मोठं आहे की मी त्याच्या लायकीचा आहे की नाही, हा प्रश्न पडतो म्हणून. आपण सहज “सारे भारतीय माझे बांधव आहेत” म्हणतो, पण आपल्या रोजच्या वागण्यात आपण किती छोट्या छोट्या गटांत विभागलेलो असतो. आपले लोक, त्यांचे लोक. आपल्या बाजूचे, त्यांच्या बाजूचे. सुशिक्षित, अशिक्षित. शहरी, ग्रामीण. पुरोगामी, प्रतिगामी. देशभक्त, देशद्रोही. आपल्याला लेबल्स फार आवडतात, कारण लेबल लावल्यानंतर त्या माणसाला समजून घेण्याची जबाबदारी संपते. आणि अशा वेळी प्रतिज्ञेतला “सारे” हा शब्द आपल्या समोर फार शांतपणे उभा राहतो. काही बोलत नाही. फक्त विचारतो, सारे?

माझ्या देशावर माझे प्रेम आहे?

हा प्रश्न तर आणखी अवघड आहे, कारण प्रेम या शब्दाला आपण देशाच्या संदर्भात फार विचित्र बनवलं आहे. प्रेम सिद्ध करावं लागतं असं आपल्याला वाटू लागलं आहे. घोषणा करून, ध्वज लावून, चित्रपटाआधी लावलेल्या राष्ट्रगीताला उभे राहून, कुणाचा निषेध करून, कुणाचं समर्थन करून, कुणावर रागावून. पण माझ्या आयुष्यात ज्या माणसांवर मी सर्वाधिक प्रेम केलं, त्यांच्याबद्दल मी सर्वाधिक काळजी केली, सर्वाधिक प्रश्न विचारले, सर्वाधिक भांडलोही.ज्याच्यावर प्रेम आहे त्याच्याबद्दल आपण अस्वस्थ होतो. म्हणून आज “माझ्या देशावर माझे प्रेम आहे?” या प्रश्नचिन्हात मला देशावरील प्रेम कमी झाल्याचं चिन्ह दिसत नाही. उलट ते प्रेम बालपणातल्या निरागस प्रेमापासून प्रौढ नात्याकडे गेल्याचं चिन्ह वाटतं. लहान मुलाला त्याचे वडील superhero वाटतात. मोठं झाल्यावर त्याला वडिलांच्या मर्यादा दिसतात, चुका दिसतात, दुर्बलता दिसते. त्यामुळे प्रेम संपत नाही. फक्त देवत्व संपतं आणि माणूस दिसायला लागतो. देशाच्या बाबतीतही कदाचित हेच होत असावं. देश महान आहे या वाक्यापासून, हा देश माझा आहे म्हणून तो अधिक न्याय्य, अधिक उदार, अधिक सुरक्षित, अधिक माणुसकीचा व्हावा असं मला वाटतं, इथपर्यंतचा प्रवास म्हणजेच मोठं होणं नाही का?

मग प्रतिज्ञा म्हणते, “माझ्या देशातल्या समृद्ध आणि विविधतेने नटलेल्या परंपरांचा मला अभिमान आहे.”

पुन्हा प्रश्नचिन्ह.

अभिमान आहे?

हो, आहे. पण अभिमान म्हणजे वारशात मिळालेल्या प्रत्येक गोष्टीला पवित्र मानणं का? संस्कृतीबद्दल आपण कधी कधी अशी विचित्र अपेक्षा करतो की जुनी गोष्ट म्हणजे चांगली गोष्ट. प्रतिज्ञेत “समृद्ध” आणि “विविध” हे दोन शब्द एकत्र येतात, आणि आज मला त्यातला “विविध” हा शब्द जास्त महत्त्वाचा वाटतो. विविधता म्हणजे food festival मधली वेगवेगळी ताटं, tourismच्या जाहिरातीतले वेगवेगळे पोशाख आणि Republic Day parade मधले चित्ररथ एवढीच असेल तर ती फार सोपी विविधता झाली. खरी विविधता म्हणजे माझ्यापेक्षा वेगळ्या माणसाला माझ्याइतकंच भारतीय असण्याचा अधिकार आहे, हे मनापासून मान्य करणं. विविधता पाहायला सुंदर असते, पण जगायला फार कठीण असते.

आणखी पुढे एक वाक्य आहे ज्याकडे शाळेत मी कधी लक्षच दिलं नाही.

“त्या परंपरांचा पाईक होण्याची पात्रता माझ्या अंगी यावी म्हणून मी सदैव प्रयत्न करेन.”

एक लक्षात घ्या प्रतिज्ञा देशाने माझ्यासाठी काय करावं हे सांगत नाही. ती जवळजवळ प्रत्येक ठिकाणी मला माझ्याकडे परत पाठवते. पात्रता माझ्या अंगी यावी. आपल्या देशाचा अभिमान वाटायला पात्रता लागते का? कदाचित लागते. फक्त इतिहासातील महान व्यक्तींची नावं माहीत असण्याची नव्हे, तर त्यांनी ज्या मूल्यांसाठी संघर्ष केला त्यांच्याशी आपलं रोजचं वर्तन कितपत प्रामाणिक राहिलं आहे, याची पात्रता. एखाद्या वैज्ञानिकाचा अभिमान बाळगणं सोपं आहे, वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारणं कठीण. संतांचा अभिमान सोपा, त्यांनी सांगितलेल्या समतेचा आग्रह कठीण. बुद्धाचा अभिमान सोपा, करुणा कठीण. महात्मा गांधींजीं चा फोटो सोपा, सत्याशी प्रामाणिक राहणं कठीण. डॉ बाबासाहेब आंबेडकरांची सही कारच्या मागच्या काचेवर रेडियम ने लावणं सोपं, त्यांनी सांगितलेली बंधुता जगणं कठीण. वारशाचा अभिमान नेहमीच वारशाची जबाबदारी घेऊन येत नाही, आणि कदाचित म्हणूनच “पात्रता” हा शब्द इतका अस्वस्थ करतो.

आणि मग एक जवळजवळ विसरलेलं, आजच्या सार्वजनिक संभाषणात तर फारच विसरलेलं वाक्य.

“आणि प्रत्येकाशी सौजन्याने वागेन.”

प्रत्येकाशी?

हे वाक्य आज सोशल मीडियावर पोस्ट केलं तर ते सर्वांत radical वाक्य ठरेल असं कधीकधी वाटतं. कारण आपण मतभेद व्यक्त करण्याची कला जवळजवळ विसरलो आहोत. असहमती म्हणजे शत्रुत्व, टीका म्हणजे द्वेष, प्रश्न म्हणजे अपमान, विरोध म्हणजे देशद्रोह, समर्थन म्हणजे अंधभक्ती, अशी शब्दांची सोपी विभागणी आपल्याला सोयीची वाटते. पण प्रतिज्ञा मला “माझ्याशी सहमत असणाऱ्याशी सौजन्याने वागेन” असं म्हणत नाही. ती म्हणते प्रत्येकाशी. हा शब्द पुन्हा तोच “सारे” घेऊन येतो. ज्याचा तिरस्कार करावासा वाटतो त्याच्याशीही माणूस म्हणून वागण्याची शिस्त. हा प्रत्यक्षात राष्ट्रवादापेक्षा कितीतरी कठीण नागरिकधर्म आहे.

मग येते निष्ठा.

“माझा देश आणि माझे देशबांधव यांच्याशी निष्ठा राखण्याची मी प्रतिज्ञा करीत आहे.”

देशाशी निष्ठा म्हणजे नेमकं काय, हा प्रश्न मोठेपणीच पडू शकतो. लहानपणी देश, सरकार, सत्ता, संस्था, समाज, इतिहास, संस्कृती हे सगळं एकच मोठं धूसर चित्र असतं. मोठं झाल्यावर त्यांच्यातले फरक दिसायला लागतात. सरकारं बदलतात. पक्ष बदलतात. नेते येतात आणि जातात. मतं बदलतात. आपण स्वतःही बदलतो. देश मात्र या सगळ्यापेक्षा मोठा असतो. आणि म्हणूनच देशाशी निष्ठा कधी कधी सत्तेला प्रश्न विचारण्यात असू शकते, कधी बहुमताशी असहमत होण्यात, कधी एखाद्या अल्पसंख्याकाच्या हक्कासाठी बोलण्यात, तर कधी आपल्या आवडत्या विचारसरणीची चूक मान्य करण्यात. निष्ठेची खरी परीक्षा आपल्या विरोधकांच्या चुका दाखवताना नसते. आपल्या लोकांच्या चुका दिसल्यावर आपण काय करतो, तिथे असते.

पण मला प्रतिज्ञेतला सर्वांत सुंदर आणि सर्वांत अशक्य वाटणारा भाग शेवटचा आहे.

“त्यांचे कल्याण आणि त्यांची समृद्धी ह्यांतच माझे सौख्य सामावले आहे.”

हे वाक्य आपण खरंच मानतो का?

कारण हे वाक्य जर खरं मानलं तर देशभक्तीचा अर्थच पूर्ण बदलतो. मग देशभक्ती ही सीमा, ध्वज, राष्ट्रगीत, सैन्य, घोषवाक्यं यापुरती राहत नाही. ती माझ्या आजूबाजूच्या माणसांच्या आयुष्यात शिरते. त्याचं मूल शिकतं का, त्याला नीट उपचार मिळतात का, त्याच्यावर अन्याय होत नाही ना, त्याला आपल्या श्रद्धेसह जगता येतं का, त्याची भाषा टिकते का, त्याला सन्मानाने काम करता येतं का, याचा संबंध माझ्या सौख्याशी जोडला जातो. “त्यांचे कल्याण आणि त्यांची समृद्धी ह्यांतच माझे सौख्य” हे वाक्य अक्षरशः घेतलं तर ते कदाचित प्रतिज्ञेतलं सर्वांत मोठं नागरिकत्वाचं विधान आहे.

आणि म्हणून Instagram वर ती प्रतिज्ञा पुन्हा ऐकताना मला माझ्या शाळेचं मैदान आठवलं. सकाळचं ऊन, पुढे उभे शिक्षक, ओळीने उभी मुलं, मागे बांधलेले हात, आणि शेकडो लहान आवाज एकाच लयीत ते शब्द म्हणत आहेत. त्यात माझाही एक आवाज आहे. त्या मुलाला त्या वाक्यांचे अर्थ माहीत नव्हते, पण त्याला त्यांच्यावर शंकाही नव्हती. आज त्यालाच (म्हणजे मला) त्यांचे अर्थ थोडे अधिक कळतात कदाचित, आणि म्हणून त्यांच्याबद्दल अधिक प्रश्न पडतात.

कदाचित हेच वयानं मोठं होणं असावं.

काही वर्षांपूर्वी मी प्रतिज्ञा पूर्णविरामांनी एका लयीत म्हणत होतो कारण मला प्रश्न पडत नव्हते. आज मी ती प्रश्नचिन्हांनी वाचतो कारण मला त्या वाक्यांवर विश्वास ठेवायचा आहे.

दोन्ही गोष्टींमध्ये फार मोठा फरक आहे.

प्रश्नचिन्ह हे नेहमीच नकाराचं चिन्ह नसतं. काही वेळा ते एखाद्या वाक्याला आपण किती गंभीरपणे घेतो की याची परीक्षा घेणारे असते. “सारे भारतीय माझे बांधव आहेत?” हा प्रश्न विचारणं म्हणजे ते बांधव नाहीत असं म्हणणं नाही. उलट माझ्या वागण्यात ते खरंच बांधव आहेत का, हे तपासणं आहे. “माझ्या देशावर माझे प्रेम आहे?” हा प्रश्न प्रेम नाकारत नाही. तो प्रेमाची व्याख्या विचारतो.

आणि बहुधा हेच मला इतक्या वर्षांनी त्या प्रतिज्ञेकडे परत घेऊन आलं.

देशाला प्रश्न विचारण्याआधी प्रतिज्ञा आपल्याला स्वतःलाच प्रश्न विचारायला लावते.

आणि कदाचित देशावर प्रेम करणं म्हणजे त्या प्रश्नचिन्हांना पुसून टाकणं नव्हे. त्यांना विचारत राहणं. स्वतःला, एकमेकांना, सत्तेला, इतिहासाला आणि देशालाही. कारण प्रश्न विचारल्याने देश आपला राहायचा थांबत नाही. उलट प्रश्न विचारण्याचं स्वातंत्र्य, उत्तर शोधण्याची जबाबदारी आणि उत्तर चुकलं तर ते पुन्हा तपासण्याचा अधिकार, या सगळ्यांचं नावच कदाचित नागरिकत्व असावं.

आणि मग त्या पहिल्या वाक्याकडे मी पुन्हा येतो.

या वेळी प्रश्नचिन्ह हळूहळू बाजूला ठेवतो.

भारत माझा देश आहे.

म्हणूनच त्याला प्रश्न विचारण्याचा हक्कही माझा आहे.

आणि त्या प्रश्नांची उत्तरं आपल्या कृतीतून खरी करण्याची जबाबदारीही.

जय हिंद.

-- विश्वेश

द. भा. धामणस्कर गेले, आणि त्यांच्या जाण्याची बातमी वाचल्यापासून या चार ओळी मनाच्या कुठल्यातरी अंधाऱ्या खिडकीत येऊन बसल्या आहेत.

धामणस्करांविषयी मी काय आणि किती लिहू ...

माझ्या पुस्तकांच्या कपाटात “प्राक्तनाचे संदर्भ” हे एकेकाळी मी मुद्दाम उलटं करून ठेवलेलं पुस्तक होतं, त्याचं नाव दिसू नये म्हणून, आणि हे मी गंमतीने म्हणायचो खरं, पण त्या गंमतीच्या तळाशी खरी भीती होती, कारण काही पुस्तकं आपल्याला माहिती देतात, काही आनंद देतात, काही विसरायला मदत करतात, तर काही पुस्तकं अशी असतात की आपण त्यांना वाचायला बसतो आणि काही पानांनंतर लक्षात येतं की पुस्तकच आपल्याला वाचत आहे, आपल्या आयुष्याबद्दल आपण वर्षानुवर्षं तयार केलेल्या सोयीस्कर स्पष्टीकरणांच्या पलीकडे ते आपल्याकडे पाहत आहे, आपल्याला उघडं पाडत आहे.

धामणस्करांची आणि माझी पहिली भेट झाली “हस्तांतर” मध्ये:

मी ही कविता पहिल्यांदा वाचली तेव्हा माझा स्वतःचा मुलगा ७-८ वर्षांचा होता, त्यामुळे मला ती कविता त्याही काळातच फार बोचली होती आणि आज या ओळींकडे पाहताना प्रश्न अधिक कठीण वाटतो, कारण पालक म्हणून आपण पुढच्या पिढीला काय देतो याचा हिशेब आपण फार अभिमानाने मांडतो, शिक्षण, संधी, मूल्यं, सुरक्षितता, अनुभव, पण त्या सगळ्याच्या चौरंगावर आपली भीती, आपली अपूर्ण स्वप्नं, आपल्या न तपासलेल्या श्रद्धा, आपल्या अपूर्ण आकांक्षांची मूर्ती ही ठेवत नाही ना, आणि मग “द्या इकडे” म्हणणाऱ्या हाताकडे पाहताना त्याच्या ताकदीचा आनंद करायचा की आपण त्यावर काय ठेवतो आहोत याची भीती वाटायची, हे धामणस्कर सांगत नाहीत. आणि आता त्यांना विचारूही शकत नाही.

त्यांची कविता मला अभिव्यक्तीपेक्षा अधिक निरीक्षणाची, चिंतनाची वाटते.

“अनंताचे फूल” मध्ये एखाद्या अनोळखी स्त्रीच्या केसात फूल दिसतं आणि अचानक त्या फुलामागचं अंगण दिसायला लागतं.

या ओळी मला फार आवडतात, कारण आपण नातं निर्माण करण्यासाठी आज किती माहिती मागतो, नाव, गाव, व्यवसाय, धर्म, राजकारण, विचार, ओळख, पण धामणस्करांना एका फुलाचा सुगंध पुरतो, आणि मग ते म्हणतात,

या “रुजून येण्या”त मला धामणस्करांची पूर्ण कविता दिसते, कारण त्यांच्या जगात नाती जाहीर करावी लागत नाहीत, ती उगवतात, झाडांसारखी, अनंताच्या फुलांसारखी, आणि कदाचित म्हणूनच त्यांची कविता माणसांमधले फरक मिटवण्यासाठी घोषणापत्र लिहीत नाही, ती फक्त दोन अनोळखी माणसांच्या मध्ये एक ओळखीचा फूलाच सुगंध ठेवते.

माणूस पृथ्वीवर उभा आहे, त्याच्याकडे भाषा आहे, धर्म आहेत, युद्धं आहेत, शहरं आहेत, विद्यापीठं आहेत, तंत्रज्ञान आहे, आणि तरी एका घाबरलेल्या पक्ष्याच्या उड्डाणात तो अचानक “क्षुद्र” होऊन जातो, “विराट” आकाशापुढे. धामणस्करांच्या कवितेत वारंवार घडणारी ही मानवी अहंकाराची उलथापालथ मला फार महत्त्वाची वाटते, कारण ते माणसाचा अपमान करत नाहीत, फक्त त्याला केंद्रस्थानापासून दोन पावलं लांब करतात.

कदाचित म्हणूनच मला कृष्णमूर्तींच्या विचारांचा त्यांच्यावर परिणाम झाला होता हे कळल्यावर त्यांच्या कविता अधिक स्पष्ट होऊ लागल्या, कारण कृष्णमूर्तींकडे पाहणं हे निष्कर्षापेक्षा आधी येतं, judgement च्या आधी observation, आणि धामणस्करांकडेही काहीसं तसंच वाटतं, त्यांनी पाहिलेल्या जगावर स्वतःची भावना ओतण्याआधी ते त्याला थोडा वेळ जसं आहे तसं ते राहू देतात, आणि मग कधी एखादं फूल बोलतं, कधी पक्षी, कधी वस्तू, कधी समुद्र, कधी चांदणं.

त्यांची “कोजागिरी” ही कविता तर मला हा प्रश्न थेट विचारते की जागरण आणि जागेपण यात अंतर किती?

ही कल्पनाच इतकी निर्दयी आहे की कविता वाचल्यानंतर काही दिवस चंद्राकडे पाहतानाही मला अपराधी वाटायचं, उगाच तो म्हणेल, आज आठवण झाली होय रे माझी, पण त्या हलक्या विनोदामागे धामणस्करांचा फार मोठा प्रश्न उभा आहे, आपण खरंच पाहतो का, आपल्या आयुष्यात रोज उगवणाऱ्या गोष्टी आपल्याला दिसतात का, की त्या फक्त आपल्या कार्यक्रमांच्या पार्श्वभूमीला उभ्या असतात.

आणि मग शेवटी,

चांदण्याला “अननुग्रहीत याचक” बनवण्याची ही प्रतिमा वाचल्यानंतर कोजागिरीचा अर्थच बदलतो, कारण उत्सवात आपण चंद्राचा उत्सव करतो असं आपल्याला वाटतं, पण कदाचित चंद्राशिवायच आपला उत्सव व्यवस्थित चाललेला असतो.

धामणस्करांच्या झाडांच्या कविता मला आणखी अस्वस्थ करतात, कारण झाड त्यांच्याकडे निसर्गाची सजावट नाही, तर स्वतंत्र नैतिक अस्तित्व आहे, आणि “झाडे सत्तेवर आली की” मध्ये ते एक फार साधा, पण भयंकर प्रश्न विचारतात.

इथपर्यंत आपण शांतपणे वाचतो, कारण यात नवीन काय आहे, आपल्या शहरात रोज हेच दिसतं, झाडाने चुकीच्या दिशेला फांदी केली की ती कापतो, वायरला लागलं तर कापतो, दृश्य अडवलं तर कापतो, रस्त्याच्या आराखड्यात आलं तर संपूर्ण झाडच जातं, म्हणजे माणसांच्या राज्यात झाडांना वाढण्याचं स्वातंत्र्य आहे, फक्त त्यांनी माणसाने आखलेल्या चौकटीत वाढलं पाहिजे, आणि मग धामणस्कर अगदी सहज म्हणतात,

हे वाचल्यावर मी खिडकीबाहेर पाहिलं आणि त्या क्षणी प्रथमच जाणवलं की आपण फक्त झाडं तोडत नाही, आपण त्यांच्यासाठी शासन, एक व्यवस्था चालवतो, त्यांनी कुठे वाढायचं, किती वाढायचं, कोणत्या दिशेला वाढायचं, हे सगळं आपण ठरवतो, आणि धामणस्कर एवढंच म्हणतात,

बाप रे.

पण हेच झाडांचं जग त्यांच्या कवितेत फक्त सूडाचं नाही, त्यात प्रगल्भता आहे, शांतता आहे, पाखरांच्या स्वातंत्र्याला जागा आहे, आणि म्हणून त्यांच्या इतर झाडांच्या कवितांकडे पाहताना मला जाणवतं की धामणस्करांसाठी maturity म्हणजे दुसऱ्याला धरून ठेवणं नव्हे, त्याला आपल्या फांदीवरून आकाशात जाऊ देणं, परत यायचं की नाही हे त्याच्यावर सोडणं, आणि स्वतः मात्र तिथेच उभं राहणं.

हीच गोष्ट त्यांच्या “साधना” मध्ये आणखी निर्मळ रूप घेते, जिथे पाणी प्यायला आलेल्या पक्ष्याला आपल्या उपस्थितीची भीती वाटत असेल तर दूर व्हायचं, आणि आपलं प्रतिबिंबही त्याला अडवत असेल तर आणखी दूर व्हायचं, इतकं दूर की अखेर पाण्यात आपण दिसेनासं व्हावं आणि तिथे फक्त आकाश उरावं, आणि मला वाटतं ही प्रतिमा त्यांच्या संपूर्ण काव्यस्वभावाचा केंद्रबिंदू आहे, कारण आजच्या काळात आपण प्रत्येक जलाशयावर आपलं प्रतिबिंब उमटवण्यासाठी धडपडत आहोत, प्रत्येक संभाषणात आपलं मत, प्रत्येक यशावर आपलं नाव, मुलांच्या आयुष्यावर आपल्या इच्छा, प्रेमावर आपली मालकी, आणि अशा काळात एक कवी सांगतो की खरी साधना कदाचित स्वतःला अधिक ठळक करण्याची नसून, दुसऱ्याला निर्भयपणे पाणी पिता यावं म्हणून स्वतःची सावलीही पडू नये इतके मागे जाणे ...

धामणस्करांची करुणा झाडांवर आणि पक्ष्यांवर थांबत नाही, ती गरीब मुलांपर्यंत जाते, वापरून झालेल्या वस्तूंपर्यंत जाते, पडलेल्या पानांपर्यंत जाते, आणि याच कारणाने त्यांची कविता माझ्यासाठी “निसर्गकविता” नाही, ती जगातील प्रत्येक गोष्टीच्या स्वतंत्र असण्याच्या हक्काची कविता आहे, जिथे मनुष्य हा केंद्रबिंदू नाही, तो फक्त इतर सगळ्यांबरोबर या विश्वाचा एक सहभागी आहे.

मला त्यांच्या “वस्तू” सारख्या कवितांचा विचार केला की घरातल्या जुन्या वस्तू आठवतात, कुणीतरी वापरलेली खुर्ची, वर्षानुवर्षं हाताला सरावलेला एखादा कप, एखाद्या माणसाच्या हस्ताक्षराची सवय झालेलं पेन, पुस्तकाच्या पानांत अडकलेलं जुने बिल, कारण काही वस्तूंची किंमत त्यांच्या बाजारभावात नसते, त्या आपल्या आयुष्याचा काही काळ आपल्या अंगावर साठवून ठेवतात, आणि माणूस गेल्यानंतर मृत्यूची बातमी आपल्याला अनेकदा त्याच्या वस्तू पुन्हा सांगतात, रिकामी खुर्ची पहिल्यांदा नाही, प्रत्येक वेळी थोडी थोडी रिकामी होत राहते.

कदाचित म्हणूनच धामणस्करांच्या कवितेत माणूस मेल्यावर डॉक्टरांना विचारावं इतकंच पुरेसं नसतं, त्याच्या वाटेवरच्या झाडालाही त्यांना विचारावंसं वाटतं, कारण मृत्यूचं कारण वैद्यक सांगू शकतं, पण अनुपस्थितीची नोंद कोणकोणत्या गोष्टींनी घेतली आहे हे वैद्यकाला माहीत नसतं, आणि ही कल्पना आज त्यांच्या स्वतःच्या जाण्यानंतर विचित्रपणे ठळक होते, धामणस्कर गेले हे आपण माणसांनी नोंदवलं आहे, पण त्यांनी इतकी वर्षं पाहिलेली झाडं, पक्षी, पानं, फुलं, समुद्र, चांदणं यांनी काय नोंद केली असेल, हा प्रश्न काही मला सुटत नाही.

आज त्यांच्या जाण्यानंतर मला त्यांच्या शब्दांविषयी लिहितानाही थोडा संकोच वाटतो, कारण कवीच्या मृत्यूनंतर कवीबद्दल मोठमोठी वाक्यं लिहिण्याचा मोह असतो, पण धामणस्कर स्वतः मोठ्या वाक्यांचे कवी नव्हते, आणि दुःखाच्या काही खोल खोल्यांत शब्द अपुरे पडतात हे त्यांना नीट माहीत होतं, म्हणून कदाचित त्यांच्याबद्दल लिहिताना प्रत्येक काही परिच्छेदांनंतर काही वेळ शांत बसावंसं वाटतं, जणू यातला काही भाग आपण लिहायचा नाही, तो रिकामा ठेवायचा.

आयुष्यात असं काही तरी निर्मळ करावं की हे पुस्तक मी शेल्फमध्ये पुन्हा सरळ करून ठेवू शकेन, तोवर माझे भोग मी भोगत राहीन, पण आज इतकी वर्षं गेल्यावर, आयुष्यात काही माणसं निघून गेल्यावर, काही घरं मागे राहिल्यावर, मुलं आपल्या दिशेने नव्हे तर स्वतःच्या दिशेने चालायला लागल्यावर, असं वाटतं की काही पुस्तकांनी शेल्फमध्ये सुखाने बसूच नये, ती अधूनमधून वाकडी व्हावीत, खाली पडावीत, रात्री हाताला लागावीत, सहज एखादं पान उघडावं आणि त्या चार ओळींनी आपण दिवसभर स्वतःशी केलेला एखादा सोयीचा करार रद्द करावा, कारण आपल्याला कायम शांत करणारी पुस्तकंच आपली काळजी घेतात असं नाही, कधी कधी आपल्याला बेचैन करणारी पुस्तकं आपल्यावर जास्त प्रेम करत असतात.

आज प्राक्तनाचे संदर्भ पुन्हा हातात घ्यावंसं वाटतं, यावेळी भीतीने नाही, तर त्या माणसाबद्दलच्या कृतज्ञतेने ज्याने इतक्या कमी शब्दांत जगातील इतक्या गोष्टींकडे पुन्हा पाहायला शिकवलं. आणि म्हणून शेवटी पुन्हा सुरुवातीच्या त्या चार ओळींकडे परत यावंसं वाटतं,

“द. भा. धामणस्कर गेले” असं लिहिताना त्या वाक्यातला “गेले” हा शब्दही थोडा अपुरा वाटतो, कारण माणूस निघून जातो तेव्हा त्याच्या वस्तू उरतात, पण कवी निघून जातो तेव्हा त्याने जगाकडे पाहण्याची दिलेली पद्धत उरते, आणि मग पुढच्या वेळी एखादा पक्षी आपल्याला पाहून उडेल तेव्हा क्षुद्र आणि विराट आठवतं, मुलगा आपल्या हातातून काही वजन घेईल तेव्हा ययाती आठवतो, चंद्राकडे पाहताना आपण खरंच जागे आहोत का हा प्रश्न आठवतो, झाडाची फांदी कापताना त्यांचं राज्य आठवतं, आणि कुणाच्या केसात अनंताचं फूल दिसलं तर पूर्ण अनोळखी माणसाशी आपलं एक अदृश्य नातं असू शकतं ही शक्यता आठवते.

कवी याहून अधिक किती राहू शकतो?

वसंत गेला आहे.

पण कुठे कुठे अजून फुलं आहेत, आणि त्या फुलांच्या पाकळ्यांवर फार लक्ष देऊन पाहिलं तर शब्दांनी धारण केलेला त्यांचा अर्थ अजून ओला आहे.

द. भा. धामणस्करांना भावपूर्ण श्रद्धांजली. 🙏🏻

१४ ऑगस्ट २०२६

-- विश्वेश

तळटीप: मी मुद्दाम सगळ्या कविता इथे दिल्या नाहीत, तुम्ही जाऊन त्यांची एखादी तरी कविता वाचावीत ही इच्छा ...

परवा मला माझ्या मित्राने सहज विचारले “सध्या टेकमध्ये सगळे इतके उदास का आहेत?”

एक काळ असा होता की रात्री उशिरापर्यंत ऑफिसमध्ये थांबायला लागणं हा एक गौरवशाली प्रकार असायचा, फक्त महत्वाच्या लोकांना असं जास्तीचं थांबवून घ्यायचे. बाहेर बहुतेक दिवे गेलेले असायचे, आत काही monitors अजून उजळलेले, टेबलावर अर्धवट थंड झालेली कॉफी, कुणीतरी एका विचित्र bug च्या मागे तासभर लागलेला आणि मग अचानक कुठूनतरी आवाज यायचा, “झालं!” काही क्षणांनी सगळे त्या एका screen भोवती जमा व्हायचो. फार मोठं काही घडलेलं नसायचं. जग बदललेलं नसायचं. एखादा कोड चाललेला असायचा, एखादा crash थांबलेला असायचा, कालपर्यंत फक्त whiteboard वर असलेली एखादी गोष्ट आज पहिल्यांदा मॉनिटर वर किंवा फोनवर दिसलेली असायची. पण त्या क्षणी त्यात एक साधा (जवळजवळ बालिश) आनंद असायचा. काहीतरी चालत नव्हतं आणि आता ते चालत आहे. आणि त्या दोन अवस्थांच्या मध्ये आपण होतो. ह्या विजयाचे कधी आपण शिल्पकार होतो आणि बहुतेक वेळी साक्षीदार. त्या काळात संगणक मला अजूनही किंचित जादूचाच प्रकार वाटत होता.

Software अर्थातच कायमच अमूर्त होतं, पण त्याच्याशी आपलं नातं इतकं अमूर्त नव्हतं. आपण काहीतरी Software लिहायचो, ते चालायचं किंवा चालायचं नाही. चूक आपली असायची, दुरुस्तीही आपली. एखादं application पहिल्यांदा उघडलं, एखादं feature प्रत्यक्ष device वर जिवंत झालं, एखाद्या ग्राहकाने आपण बनवलेली गोष्ट वापरली की आपण केलेलं काम आणि जगात घडलेला छोटासा बदल यांच्यामध्ये एक थेट नाते तयार होत होते. त्या नात्यात फारसे कोणी मध्यस्थी नव्हते. रात्रभर जागून एकदा प्रॉब्लेम सोडवतांना आलेला वैताग, एखाद्या सहकाऱ्याने अचानक शोधलेलं solution आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा सगळं चालू झाल्यावर मिळणारा क्षणिक विजय, या सगळ्यात केलेल्या श्रमाला एक अर्थ होता. संध्याकाळी घरी जाताना आपण दिवसभर काय केलं याचा कुठेतरी पुरावा होता.

नंतर वर्षे गेली. कंपन्या बदलल्या, products मोठे झाले, teams मोठ्या झाल्या आणि माझी स्वतःची भूमिका त्या सगळ्याबरोबर बदलत गेली. Code च्या जवळ बसणारा माणूस आधी code लिहिणाऱ्या लोकांची team सांभाळू लागला, मग अनेक teams, मग managers, मग organizations, product, strategy, budgets, hiring, roadmaps, acquisitions, leadership meetings. प्रत्येक पायरीवर कामाचं क्षेत्र मोठं होत गेलं. आपण घेतलेल्या निर्णयांचा परिणाम अधिक लोकांपर्यंत पोहोचू लागला. पण गंमत अशी की काम मोठं होत असताना ते माझ्यापासून अधिक दूरही जात गेलं. एकेकाळी माझ्यासमोरचा समस्या अगदी सध्या असायच्या. Program चालत नाही आणि तो हवा तसा चालायला हवा. पुढे समस्या अशा झाल्या की organization aligned नाही, ownership स्पष्ट नाही, execution predictable नाही, strategy sharp नाही, दोन teams एकमेकांशी पुरेसं बोलत नाहीत, आणि एखाद्या चांगल्या माणसाला चुकीच्या रोलमध्ये ठेवलं आहे. या समस्या कमी कठीण नाहीत. अनेकदा code लिहिण्यापेक्षाही कठीण आहेत. पण त्या हातात धरता येत नाहीत. दिवसभर दहा-बारा तास काम करून laptop बंद केल्यानंतर कधी कधी स्वतःलाच विचारावंसं वाटतं, आज मी नेमकं काय केलं? लोकांशी बोललो, काही निर्णय घेतले, काही निर्णय होऊ दिले नाहीत, कुणाचा राग ऐकून घेतला, कुणाला धीर दिला, काही ambiguity कमी केली, काही conflict स्वतःमध्ये absorb केला. कदाचित leadership म्हणजे मोठ्या प्रमाणावर हेच. तरी मनाच्या एखाद्या आदिम भागाला संध्याकाळी अजूनही काहीतरी समोर ठेवून म्हणावंसं वाटतं, हे बघ, आज हे केलं.

कदाचित म्हणूनच “सध्या टेकमध्ये सगळे इतके उदास का आहेत?” हा प्रश्न मला नवीन वाटला नाही. कारण बाहेरून पाहणाऱ्याला टेकमध्ये उदास होण्यासारखं काय आहे हेच समजणार नाही. हे अजूनही जगातल्या सर्वांत चांगल्या पगाराच्या उद्योगांपैकी एक आहे. कामात स्वातंत्र्य आहे, जगभरच्या बुद्धिमान लोकांबरोबर काम करता येतं, सतत नवीन काही शिकायला मिळतं. साध्या मध्यमवर्गीय घरातून आलेल्या माझ्यासारख्या कित्येकांसाठी या उद्योगाने कल्पनेपलीकडचं आयुष्य उघडलं. आपण बनवलेली गोष्ट लाखो, कधी कोट्यवधी लोकांच्या हातात पाहण्याचा अनुभव फार थोड्या व्यवसायांत मिळतो. काही मित्रांबरोबर किंवा सहकाऱ्यांबरोबर शून्यातून एखादा product उभा राहिलेला पाहण्याचा थरार अजूनही मला अमूल्य वाटतो. या उद्योगाने मला भरपूर दिलं आहे आणि ते विसरून त्याच्यावर टीका करणं कृतघ्नपणाचं ठरेल. पण कृतज्ञता आणि अस्वस्थता एकाच मनात राहू शकतात. एवढं सगळं मिळाल्यावरही आत कुठेतरी कोरडेपणा का जाणवतो, हा प्रश्न त्यामुळेच अधिक अवघड होतो.

आता याला burnout म्हणणं खूप सोपं आहे. पण मला आता ही उदासी workload पेक्षा अधिक अर्थाशी संबंधित वाटते. मी प्रचंड कामाच्या काळात आनंदी असलेली माणसं पाहिली आहेत आणि तुलनेने आरामदायी पदांवर गेल्यानंतर आतून विझत गेलेलीही. Burnout शरीराला होतो, उदासी मनाला होते. गेल्या वीस-पंचवीस वर्षांत टेक उद्योगाने आपल्याला रोजगाराबरोबर एक संपूर्ण नवीन भाषा दिली. आपण “impact” करतो, “scale” करतो, “transform” करतो, “unlock” करतो, “disrupt” करतो. आपल्या कामात एक mission असते, company ला purpose असतो, team ला north star असतो. साधी नोकरी जणू पुरेशी प्रतिष्ठित राहिली नाही. प्रत्येक startup जग बदलणारचं हवं, प्रत्येक product मानवी अनुभव पुन्हा परिभाषित करणारं हवं आणि प्रत्येक dashboard च्या मागे एक revolution लपलेल हवं. Corporate भाषेची विलक्षण ताकद अशी की ती साध्या व्यवहाराला महाकाव्याचं रूप देऊ शकते आणि त्या महाकाव्यात आपण आपली भूमिका बराच काळ अगदी मनापासून निभावू शकतो.

हे सगळं खोटं होतं असंही नाही. त्या वेळी एखादे नवे product किंवा feature launch खरंच महत्त्वाचे वाटत होते. एखादी hiring decision रात्री झोप उडवत होती. एखाद्या engineer चे career वैयक्तिकदृष्टया आपल्याला महत्त्वाचा होते. Product failure मनाला लागत होते. आपण जे मानत होतो ते त्या क्षणी खरंच मानत होतो. पण काळाची एक विचित्र आणि किंचित निर्दयी सवय आहे. काळ corporate urgency ला सहज फाट्यावर मारतो. ज्या roadmap वर सहा महिने घालवले तो दोन वर्षांनी कुणालाच आठवत नाही. ज्या reorg ने संपूर्ण office काही आठवडे अस्वस्थ झालेलं असतं त्या org ची नावंसुद्धा नंतर बदलून जातात. ज्या feature वरून दोन वरिष्ठ लोकांनी तासभर वाद घातलेला असतो ते feature एखाद्या release note मध्ये दोन ओळींची सूचना न देता शांतपणे बंद झालेलं असतं. त्या वेळी मात्र ते सगळं म्हणजेच आपलं जग असं वाटलं होतं. Career चा एक टप्पा असा येतो की ही दोन्ही दृश्यं आपल्याला एकाच वेळी दिसू लागतात. एखादं काम एकाच वेळी जास्त महत्वाचंही किंवा अर्जंट असतं आणि इतकंसं महत्त्वाचंही नसतं. ही दोन वाक्यं एकाच वेळी खरी असू शकतात, हे समजायला बहुतेक अर्धं आयुष्य जावं लागतं.

आपल्या आईवडिलांच्या पिढीकडे पाहिलं तर नोकरीशी त्यांचं नातं अनेकदा अधिक साधं होतं. नोकरी करायची, ती नीट करायची, घर चालवायचं, मुलांना शिकवायचं, मिळेल त्यातून थोडं थोडं साठवायचं. आयुष्याचा उरलेला अर्थ कुटुंबात, मित्रांत, शेजारात, श्रद्धेत, एखाद्या सवयीत, एखाद्या छोट्या छंदात विखुरलेला असायचा. आपण मात्र कामाकडून खूप जास्त मागायला लागलो. पैसा हवा, प्रतिष्ठा हवी, बौद्धिक समाधान हवं, मित्र हवेत, identity हवी, purpose हवा, self-worth हवा आणि शक्य असेल तर अमरत्वाची एखादी corporate आवृत्तीही म्हणजे legacy हवी. “मी काय करतो?” हा प्रश्न “मी कोण आहे?” या प्रश्नात इतका मिसळला की business card वरचं पद कधीकधी स्वतःच्या नावाचा भाग वाटायला लागलं. Team वाढली की आपण मोठे झाल्यासारखं वाटलं, calendar भरलं की आपण महत्वाचे आहोत असं वाटलं. कुणाला आपली गरज आहे आणि कुणीतरी फक्त आपल्या approval ची वाट पाहत आहे यातला फरक लक्षात न घेणं हे seniority चं एक विचित्र occupational hazard असावं.

David Graeber ने Bullshit Jobs मध्ये उपस्थित केलेला प्रश्न म्हणूनच इतका अस्वस्थ करणारा आहे. काही कामं निरर्थक असतात ही त्यातली सर्वांत भीषण कल्पना नाही. स्वतःला आपलं काम निरर्थक वाटू शकतं आणि तरी आपण रोज सकाळी उठून त्या कामाच्या महत्त्वाचा अभिनय करत राहू शकतो, ही खरी अस्वस्थ करणारी अवस्था आहे. Corporate जगाने त्या अस्वस्थतेवर एक अत्यंत प्रभावी औषध शोधून काढलं आहे, ते म्हणजे व्यस्तता. विचार करायला वेळ मिळू नये इतकं काम. सकाळी WhatsApp, Slack, मग meeting, मग email, मग review, मग planning, मग status, मग decision, मग दुसऱ्या meetingची तयारी, मग कुणाच्या presentation वर comments. दिवसाच्या शेवटी calendar कडे पाहिलं की आपण फार काही केल्याची भावना निर्माण होते. कधीकधी फार काहीच घडलेलं नसतं, आपण फक्त फार व्यस्त असतो. पण आधुनिक professional आयुष्यात या दोन गोष्टींचा फरक इतका कमी दिसू लागला आहे की रिकामा calendar पाहून समाधानाऐवजी अपराधीपणा वाटू लागतो.

टेक उद्योगाला efficiency चं विलक्षण आकर्षण आहे. आपण आयुष्यभर software अधिक वेगवान, अधिक frictionless, अधिक scalable बनवण्याचा प्रयत्न केला. आणि paradox असा की software अधिक efficient होत गेलं तशी माणसं अधिक व्यस्त होत गेली. Email ने पत्राचा वेळ वाचवला, chat ने email चा, collaborative documents ने attachments चा, video calls ने प्रवासाचा, automation ने manual कामाचा. तरी आपल्याकडे वेळ उरला नाही. प्रत्येक नवीन tool ने थोडा वेळ वाचवला आणि आपण तो वेळ पुन्हा कामाने भरून काढला. आपण वेळ वाचवणारी यंत्रं बनवत राहिलो आणि त्यांनी वाचवलेला प्रत्येक तास नवीन अपेक्षांनी आधीच busy करून ठेवला.

आणि आता AI या सगळ्याच्या मध्यभागी येऊन उभा आहे.

AI बद्दलची खरी अस्वस्थता मला नोकरी जाण्याच्या भीतीत आहे असं वाटत नाही. Automation आपण याआधीही पाहिलं आहे. Technologies आल्या, roles बदलले, काही कौशल्यं कालबाह्य झाली, काही कंपन्या संपल्या आणि नवीन निर्माण झाल्या. पण AI हे प्रकरण वेगळं आहे कारण तो फक्त आपल्या श्रमांवर प्रश्न उपस्थित करत तर आपल्या बौद्धिक अहंकारालाही डिवचतो. आपण स्वतःला बराच काळ सांगत आलो की repetitive काम automate होईल, पण विचार करणं, लिहिणं, analysis, strategy, creativity, judgement या गोष्टी मात्र मानवी राहतील. आता मशीन code लिहितं, presentation तयार करतं, research करतं, customer feedback वाचून patterns शोधतं, strategy चे विविध पर्याय देते आणि corporate भाषेत बोलताना कधीकधी आपल्यापेक्षाही अधिक corporate वाटतं. त्यामुळे प्रश्न फक्त “उद्या माझी नोकरी असेल का?” असा राहत नाही. त्याहून अधिक व्यक्तिगत आणि किंचित अपमानकारक प्रश्न समोर येतो. जर हे सगळं एवढ्या सहज करता येत असेल, तर मी इतकी वर्षं करत तरी काय होतो?

हा प्रश्न मी स्वतःलाही विचारतो. अनेक वर्षांच्या अनुभवाचं मूल्य नेमकं कुठे आहे? Documents मध्ये, decisions मध्ये, instincts मध्ये, चुकीची गोष्ट लवकर ओळखण्यात, लोकांबद्दलच्या judgement मध्ये, की हजारो परिस्थिती पाहिल्यानंतर नकळत मनात तयार झालेल्या pattern recognition मध्ये? आज एखाद्या तरुण engineer ला किंवा product manager ला AI काही सेकंदांत अशा गोष्टी सांगू शकतो ज्यासाठी आम्हाला एकेकाळी वर्षे खर्च करावी लागली. त्यात मला ईर्ष्या वाटत नाही, उलट काहीसा आनंद आहे. आपण ज्यासाठी इतकी धडपड केली ते पुढच्या पिढीला सहज मिळणं ही प्रगतीच आहे. पण मग अनुभव म्हणजे काय, हा प्रश्न अधिक क्लिष्ट होतो. कदाचित अनुभव म्हणजे फक्त उत्तरं माहीत असणं नाही, तर कोणता प्रश्न खरा आहे हे ओळखणं हेही असेल. Leadership म्हणजे उत्तर देणं नाही, तर कोणत्या उत्तराची किंमत कोणाला चुकवावी लागेल हे समजणं. Judgement म्हणजे माहितीचे परिमाण नसून, परिणामांचा अंदाज थोडा आधी येणेही असू शकते. मशीनकडे उत्तरं असू शकतील, पण किती चुका अंगावर घेतल्यावर शहाणपण येतं यासाठी अजून shortcut सापडलेला नाही.

तरीही AI ने आपल्या कामाबद्दलची एक समजूत मात्र उघडी पाडली. अनेक वर्षं आपण output ला identity मानलं. माझा code, माझा document, माझी strategy, माझं presentation, माझा analysis. आता हे सगळं काही सेकंदांत तयार होत असेल तर “माझं” नेमकं काय उरतं? कदाचित याच कारणाने टेकमध्ये अनेकांना अचानक हाताने काहीतरी करण्याची ओढ लागलेली दिसते. कुणीतरी bread बनवतं, कुणी gardening करतं, कुणी woodworking शिकतं, कुणी film camera पुन्हा वापरायला लागतं, कुणी vinyl गोळा करतं. मला fountain pen ने लिहिण्यातला सर्वांत आवडणारा भाग कदाचित त्याची पूर्ण अनुत्पादकता आहे. संगणकावर पाच मिनिटांत लिहिता येईल ते हाताने लिहायला वीस मिनिटं लागतात. चूक झाली तर Ctrl+Z नसतो. अक्षर वाकडं असेल तर ते तसंच राहतं. शाई कधी जास्त येते, कागद कधी साथ देत नाही, nib कधी अडखळते. कोणत्याही productivity consultant च्या दृष्टीने हा वेळेचा अपव्यय आहे. पण कदाचित म्हणूनच तो इतका मानवी आहे. त्या पानावर शब्दांबरोबर, शैबरोबर वेळही सुकत असते. ते अक्षर सुंदर असो वा नसो, त्या क्षणी माझा हात तिथून गेला होता याचा पुरावा त्यात राहतो.

मला कधी कधी वाटतं आपल्याला analog गोष्टींची ओढ ही फक्त nostalgia म्हणून लागलेली नाही. आपल्याला causality ची (कार्यकारणभाव) भूक लागली आहे. मी काहीतरी केलं आणि त्यातून काहीतरी घडलं, या साध्या अनुभूतीची. अनेक वर्षे आभासी काम केल्यानंतर ही भूक अधिक तीव्र होते. एखाद्या organizationमध्ये तुम्ही योग्य माणूस आणता, संस्कृती थोडी बदलण्याचा प्रयत्न करता, एखाद्याला promotion देता, एखाद्याला कठीण feedback देता, कुणाच्या बाजूने उभे राहता. याचा परिणाम कधी सहा महिन्यांनी दिसतो, कधी दोन वर्षांनी, कधी कधीच दिसत नाही. काही निर्णयांचे परिणाम तुम्ही company सोडल्यानंतर उमलतात. काही चांगल्या गोष्टींचं श्रेय तुम्हाला मिळत नाही आणि काही वाईट गोष्टींची जबाबदारी मात्र मिळते. पण एखाद्या संध्याकाळी तुम्ही fountain pen उचलता, दोन पानं लिहिता आणि ती दोन पानं टेबलावर असतात, तुमच्या डोळ्यासमोर, बस इतकंच. कदाचित café, pottery, gardening, सुतारकाम किंवा पुस्तकांचं दुकान यांची स्वप्नं याच कारणाने पडतात. आपल्याला खरोखर café चालवायचं नसतं. आपल्याला कदाचित संध्याकाळी shutter खाली करताना दिवस संपल्याची जाणीव हवी असते. आज एवढे लोक आले, एवढ्या cups मध्ये coffee गेली, काही गप्पा झाल्या, आता दुकान बंद. टेकमध्ये आता दिवस कधीच बंद होत नाही.

याच ठिकाणी आपल्या industry ची friction (असुलभता) बद्दलची चीड मला आता थोडी संशयास्पद वाटायला लागते. आपण वर्षानुवर्षे friction म्हणजे वाईट असं मानलं. User ला कमी clicks मध्ये गोष्टी करता आल्या पाहिजेत, engineer ला रोजचे काम करायला कमी परिश्रम पडले पाहिजेत, company ला कमी cost, decision ला कमी वेळ. यातून अद्भुत products तयार झाले आणि त्याला कमी लेखण्याचं काहीच कारण नाही. पण सगळंच friction हे waste नसतं. ते आपल्याला हाही अनुभव देत असतं, शिकवत असतं. दोन लोकांनी तासभर एखाद्या कल्पनेवर वाद घालणं spreadsheet मध्ये inefficient दिसू शकतं, पण त्या तासात फक्त निर्णय झालेला नसतो. त्यांनी एकमेकांना थोडं अधिक समजून घेतलेलं असतं. Junior engineer ला स्वतः bug शोधू देणं वेळखाऊ आहे, पण प्रत्येक उत्तर AI agent ने दिलं तर स्वतःच्या चुका स्वतः शोधता येण्याचे skill कसे तयार होणार? एखादं पुस्तक तीन आठवडे हळूहळू वाचणं inefficient आहे. मित्राबरोबर तीन तास गप्पा मारणं पूर्णपणे unscalable आहे. मुलाला तीच गोष्ट चौथ्यांदा समजावणं कोणत्याही productivity metric मध्ये बसत नाही. प्रेम, मैत्री, पालकत्व, वाचन, कला, दुःख, आठवण यापैकी जवळजवळ काहीच optimized नाही. तरी आयुष्याचा ज्या भागाला आपण शेवटी अर्थपूर्ण म्हणतो तो बहुधा याच inefficient गोष्टींनी बनलेला असतो.

म्हणून AI बद्दल मला भीतीपेक्षा कुतूहल जास्त आहे, पण त्या कुतूहलात सावधपणाही आहे. Repetitive आणि निरर्थक कामापासून AI आपल्याला मुक्त करेल ही विलक्षण गोष्ट आहे. पण corporate जगाचा इतिहास पाहता त्या मुक्त वेळेचं आपण काय करू याबद्दल मला फारसा आशावाद वाटत नाही. आठ तासांचं काम दोन तासांत झालं तर पहिला प्रश्न बहुधा असा नसेल की या माणसाला उरलेले सहा तास परत देता येतील का. प्रश्न असेल, आता याच्याकडून चारपट काम कसं करून घेता येईल का? Productivity चा लाभ आपण leisure मध्ये रूपांतरित करत नाही, expectation मध्ये करतो. कालची extraordinary efficiency उद्याची baseline होते. म्हणून AI चा खरा प्रश्न technology चा नसावा. तो आपण वाचलेल्या वेळेचं काय करतो याचा आहे. मशीन आपल्यासाठी अधिकाधिक काम करू शकत असेल, तर आपण कमी काम करून अधिक जगू (जगणे उपभोगू) का, की आणखी काम शोधू?

वय वाढलं की या प्रश्नांचा स्वर बदलतो. Career च्या सुरुवातीला पुढचं पद, पुढची company, पुढचा मोठा product, पुढची promotion यांचं आकर्षण स्वाभाविक असतं आणि असायलाही हवं. महत्त्वाकांक्षा ही सुंदर गोष्ट आहे. तिने मला अशा अनेक ठिकाणी नेलं जिथे कधीकाळी आपण जाऊ शकू अशी मी कल्पनाही केली नव्हती. पण आयुष्याची एक गंमत अशी की त्या ठिकाणी एकदा जाऊन बसल्यानंतर कळतं, त्या खोल्याही शेवटी खोल्याच आहेत. Senior लोकांनाही uncertainty असते. Strategies अपूर्ण माहितीवर बनतात. मोठ्या कंपन्यांमध्येही improvisation चालू असतं. आपण खाली असताना ज्यामागे विलक्षण बुद्धिमत्ता आहे असं वाटायचं असे काही निर्णय प्रत्यक्षात तीन थकलेल्या माणसांनी एका तासाच्या meeting मध्ये कंटाळून घेतलेले असतात. ही जाणीव cynical बनवू शकते. मला मात्र तिच्यात सत्यता वाटते. कारण मग कामाचं नेपथ्य मागे जातं आणि त्याच्या आतली माणसं दिसू लागतात.

माझ्या career मधल्या कितीतरी releases ची नावं मला आज आठवत नाहीत. काही products आता अस्तित्वातही नाहीत. काही कंपन्या विकल्या गेल्या, काही teams विखुरल्या, कितीतरी org charts नामशेष झाले. पण आश्चर्य म्हणजे काही चेहरे अगदी स्पष्ट आठवतात. एखाद्या कठीण काळात माझ्यावर विश्वास ठेवणारा manager. Promotion मिळाल्यावर चेहऱ्यावर आलेला एका engineer चा आनंद. एखादा project अपयशी ठरल्यानंतर रात्री बसून झालेलं संभाषण. Acquisition च्या काळातली अनिश्चितता. ऑफिस रिकामं होत असताना उशिरापर्यंत बसलेल्या काही लोकांच्या पूर्णपणे निरर्थक गप्पा. त्यातल्या एखाद्या joke ची आठवण अजून आहे, पण त्या quarter चा revenue किती होता हे मात्र अजिबात आठवत नाही. Career चा हिशेब शेवटी dashboards मध्ये राहत नाही. तो माणसांच्या चेहऱ्यांत राहतो. त्या वेळी आपण ज्याला “impact” म्हणत होतो त्यापेक्षा ज्यांच्या आयुष्यात आपण नकळत एखादा छोटासा ठसा ठेवला ते लोक अधिक काळ टिकतात.

कदाचित टेकमधली आजची उदासी ही याच संक्रमणाची उदासी आहे. आपण कामाला धर्म केलं आणि आता त्या धर्माची देवळं रिकामी वाटू लागली आहेत. Company म्हणजे family नाही हे कळलं. Mission statement म्हणजे तत्त्वज्ञान नाही हे कळलं. Productivity हा नैतिक गुण नाही आणि busy असणं म्हणजे महत्त्वाचं असणं नाही, हेही हळूहळू कळलं. आता AI ने शेवटचा थोडा उद्धट प्रश्न विचारला आहे. तुम्हाला स्वतःबद्दल विशेष वाटायला लावणाऱ्या कितीतरी गोष्टी मशीनही करू शकत असेल तर मग तुमच्यात विशेष काय आहे?

याचं उत्तर दुसऱ्या एखाद्या skill मध्ये शोधणं हा बहुधा आपला पहिला instinct असेल. Prompting शिका. Agents शिका. नवीन tool शिका. पुढच्या लाटेच्याही पुढे पोहत रहा. आणि ते सगळं करायलाच हवं. मीही करतो. पण तरी प्रश्न सुटत नाही. कारण आपण पुन्हा एका नव्या कौशल्याभोवती जुनीच ओळख बांधत असतो. त्यामुळे खरा प्रश्न वेगळा आहे.

“कामापलीकडे आपण कोण आहोत?”

हा प्रश्न वीसाव्या वर्षी आणि चाळिशीनंतर सारखा ऐकू येत नाही. वीसाव्या वर्षी career म्हणजे समोर उघडलेला रस्ता असतो. किती आणि काय काय मिळवता येईल ते दिसत राहतं. नंतर कधीतरी समोरच्या रस्त्याबरोबर मागचा रस्ताही दिसू लागतो. आपण कुठे पोहोचलो याबरोबर कुठे थांबलो नाही हे दिसतं. कोणत्या meetings मुळे घरी उशिरा पोहोचलो, कोणत्या weekends ला laptop उघडला, किती “urgent” गोष्टी आज पूर्णपणे विस्मरणात गेल्या, किती वेळा कुणाला “पुढच्या आठवड्यात बोलू” म्हटलं आणि तो पुढचा आठवडा कधी आला नाही, हे दिसतं. हा पश्चात्तापाचा हिशेब नाही. त्या वेळच्या आपल्याने त्या वेळच्या माहितीवर काही निवडी केल्या आणि बहुधा पुन्हा तिथे गेलो तरी त्यातल्या अनेक निवडी आपण तशाच करू. पण वय एक शहाणपण देतं की प्रत्येक गोष्ट समान महत्त्वाची नाही.

म्हणून मला आता कधी कधी वाटतं AI ने टेकमधल्या माणसाला दिलेली सर्वांत मोठी भेट productivity नसावी. ती एक प्रकारची अपमानकारक जाणीव असावी. आपण स्वतःबद्दल ज्या काही गोष्टी फार गंभीरपणे मानत होतो त्यातला बराच भाग automate करता येतो हे त्याने दाखवून दिलं आणि कदाचित नेमकी तिथेच खरी मज्जा आहे. जर माझं मूल्य माझ्या प्रत्येक document मध्ये नसेल, title मध्ये नसेल, team च्या आकारात नसेल, calendar च्या गर्दीत नसेल, तर ते कुठे आहे हा प्रश्न स्वतःला विचारता येतो. मी कसा विचार करतो, कुणाशी कसा वागतो, कुणाच्या बाजूने उभा राहतो, कुणाला पुढे ढकलतो, कुणासाठी वेळ थांबवतो, काय वाचतो, काय लिहितो, कोणत्या गोष्टींचा उपयोग नसतानाही त्या मला प्रिय असल्यामुळे करतो, कदाचित इथे यातलं उत्तर दडलं असावं.

कधीकाळी रात्री उशिरा एखादे release यशस्वी झाली की आम्ही screen भोवती जमायचो. कालपर्यंत अस्तित्वात नसलेली गोष्ट आज जन्माला आली. त्या क्षणी तेवढंच पुरेसं होतं.

आता मशीन काही सेकंदांत कालपर्यंत नसलेल्या शंभर गोष्टी तयार करू शकतं.

आणि इतकी वर्षं technology च्या जवळ राहिल्यानंतर पहिल्यांदा मला प्रश्न पडतो आहे की

निर्माण करणं म्हणजे नेमकं काय?

कदाचित काहीतरी अधिक वेगाने बनवणं नाही.

कदाचित आपल्या हाताचा, आपल्या वेळेचा, आपल्या उपस्थितीचा काही अंश एखाद्या गोष्टीत ठेवणं.

कधी एखाद्या माणसात.

कधी एखाद्या पानावर.

कधी अशा एका संध्याकाळीत जिचा पुढच्या quarter च्या revenue शी काहीही संबंध नाही.

एक लक्षात घ्या इथून पुढं मशीनला काम सोपवताना कदाचित आपल्याला एवढंच पाहायचं आहे की हळूहळू, नकळत, आपण आयुष्यही त्याच्याकडे सोपवत नाही आहोत ना.

-- विश्वेश

हल्ली एक गोष्ट वारंवार जाणवते. आपण वस्तू पूर्वीइतक्या वापरत नाही, त्या संपवण्याआधीच बदलून टाकतो. हल्ली वस्तू झिजत नाहीत तर त्या कालबाह्य होतात “outdated”. मोबाईलची बॅटरी थकण्यापूर्वी त्याचं नवीन मॉडेल बाजारात आलेलं असतं, चामड्याच्या बॅगेवर काळाच्या सुरकुत्या उमटण्यापूर्वी तिची फॅशन बदललेली असते, पेनाचे निब आपल्या हाताचा दाब ओळखू लागण्यापूर्वी आपण दुसरं पेन विकत घेतलेलं असतं. वस्तूंच्या आयुष्याचा शेवट आता त्यांच्या झिजेमुळे होत नाही, तो जाहिरातींमुळे होतो. बाजारपेठ त्यांना मृत घोषित करते आणि आपण त्या निर्णयावर निर्विकार सही करून पुढे निघून जातो. कधीकधी मला वाटतं, आता ह्या वस्तूंच्याही नशिबी माणसांसारखाच एकटेपणा आलेला असावा. आपण त्यांना घरी आणतो, पहिले काही दिवस त्यांचं कौतुक करतो, त्यांची काळजी घेतो. मग हळूहळू त्यांच्याकडे पाहणं कमी होतं, एक दिवस त्या कपाटात मागे सरकतात आणि काही दिवसांनंतर त्यांची जागा दुसरी वस्तू घेते. ज्या वस्तूला आपण एकेकाळी हौसेने निवडलं होतं तीच वस्तू नंतर आपल्या आयुष्यातून कुठलीही तक्रार न करता निघून जाते.

याच्या अगदी विरुद्ध एक सुंदर जपानी विचार आहे. एखाद्या गोष्टीच्या अनेक मध्यम प्रतीच्या आवृत्त्या जवळ ठेवण्यापेक्षा एकच उत्तम दर्जाची वस्तू निवडायची. ती इतकी काळजीपूर्वक निवडायची की पुन्हा दुसऱ्याचा विचारच मनात येऊ नये. एक चाकू, एक पेन, एक बॅग, एक चहाचा कप. आता हे सगळं वस्तू कमी असाव्यात म्हणून नव्हे, तर प्रत्येक वस्तूला आपल्या आयुष्यात पुरेसा वेळ देता यावा म्हणून. कारण एखादी कुठलीही गोष्ट आपल्या आयुष्याचा भाग होण्यासाठी तिला वेळ लागतो. तिला रुजू दिलं पाहिजे, झिजू दिलं पाहिजे. तिच्यावर आपल्या हाताच्या सवयी उमटू दिल्या पाहिजेत. तेव्हा ती वस्तू निर्जीव राहत नाही तर ती आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक भाग बनू लागते. मनुष्यातल्या नात्यांचा एक नियम वस्तूंनाही लागू होत असावा. कोणतीही गोष्ट पहिल्या भेटीत आपली होत नाही. एखाद्या माणसावर प्रेम जडायला जसा वेळ लागतो, तसाच वेळ एखाद्या वस्तूवरही विश्वास बसायला लागतो. आपला हात तिचा स्वभाव शिकतो, तिचं वजन आपल्याला पाठ होतं, ती कशी प्रतिसाद देते याची सवय मनाला लागते. मग एक दिवस ती वस्तू आपल्या आयुष्याचा एक सहज भाग बनते.

माझ्या टेबलावर काही पेनं आहेत. अनेकांना ती पेनं संग्रहाचा भाग वाटतात, मला मात्र पेन हे कधीच संग्रहातल्या वस्तू सारखे वाटले नाही. ते माझ्या आयुष्यातल्या सहप्रवासी आहे, प्रत्येक पेनाचा कागदावर लिहितांना येणारा आवाज वेगळा आहे. काही पेनं पहिल्याच शब्दापासून प्रवाही होतात तर काहींना दोन ओळी लिहिल्यावरच त्यांचा श्वास सापडतो. एखादे पेन गुळगुळीत कागदावर नृत्य करते, तर दुसऱ्याला खरखरीत कागदावरच त्याचं खरं रूप सापडतं. कोणत्या ऋतूत कोणती शाई त्याच्या स्वभावाला खुलवेल, कोणते पेन सकाळच्या शांततेत हातात घ्यावी आणि कोणते रात्री उशिरा, या सगळ्या गोष्टी कुठल्याही पुस्तकात लिहिलेल्या नसतात. त्या फक्त सहवासाने समजतात. वर्षानुवर्षे एकाच वस्तूबरोबर जगल्यावरच त्या उमगतात. लिहितांना मला अनेकदा असं वाटतं की मी पेन हातात घेत नाही, तेच मला हातात घेते. त्याची पकड शोधावी लागत नाही, त्याचं वजन मोजावं लागत नाही. माझ्या बोटांना त्याची सवय असते. जसं एखाद्या जुन्या मित्राला भेटल्यावर त्याच्याशी बोलण्यासाठी प्रस्तावना लागत नाही, अगदी तसं. ते पेन माझ्या विचारांच्या आड उभं राहत नाही, उलट तेच विचारांना कागदापर्यंत पोहोचवणारा मार्ग बनतं.

कदाचित म्हणूनच जगातल्या मोठ्या कारागिरांना त्यांच्या साधनांबद्दल इतका आदर असतो. एक सुतार त्याचा रंधा रोज स्वच्छ करतो, शल्यविशारद त्याची साधनं जपत असतो, तबलजी तबल्यावर हात ठेवण्याआधी त्याच्याशी संवाद साधतो. बाहेरून पाहणाऱ्याला ही केवळ सवय वाटू शकते पण प्रत्यक्षात ती साधनांची काळजी असते त्याहूनही पलीकडे तो स्वतःच्या कलेचा आदर असतो. कारण एखादं साधन जितकं तुमच्या हातात मुरत जातं तितकंच ते तुमच्या स्वभावातही उतरू लागतं.

अशाच काही वस्तूंमध्ये बाबांचं Titan कंपनीचं घड्याळ आहे. त्याची किंमत आज फारशी नाही. दुकानात गेलो तर त्यापेक्षा महागडी, अधिक देखणी आणि अधिक अचूक घड्याळं क्षणात मिळतील. पण ती घड्याळं वेळ दाखवतील, हे घड्याळ काळ दाखवतं. त्याच्या पट्ट्यावर बाबांच्या मनगटाची वळणं अजूनही दडलेली आहेत. काचेवरचे बारीक ओरखडे त्यांच्या आयुष्याच्या धावपळीचे उरलेले अवशेष आहेत. लेथ मशीन ते CNC वर काम करणारे ते हात, किती प्रवास, किती प्रतीक्षा, किती आनंदाचे दिवस आणि किती चिंतेच्या रात्री त्या काट्यांनी पाहिल्या असतील याचा विचार करत बसलो की ते घड्याळ अचानक एक वस्तू राहत नाही. त्यात एक माणूस राहायला लागतो. आज ते घड्याळ हातात घेतलं की मला वेळ किती हे जाणवत नाही, मला वेळ निघून गेली आहे हे जाणवतं. एका क्षणासाठी मी ते घड्याळ घालतोही मी माझ्या हातांवर पण तेव्हा मनगटावर घड्याळ नसतं, बाबांचा हात असतो. त्यांच्या उपस्थितीची एक हलकी जाणीव असते. त्या स्पर्शात एक संपूर्ण आयुष्य दडलेलं असतं.

बहुतेक प्रत्येक घरात अशा काही वस्तू असतात. आईची पितळी ताटली, आजोबांचा चष्मा, एखादी जुनी पेटी, पहिला कॅमेरा, पहिली वही, पहिल्या पगारात घेतलेलं घड्याळ. त्या वस्तूंची किंमत त्यांच्या धातूत किंवा लाकडात नसते. त्या आपल्या आठवणींच्या पटावरचं एक पात्र बनलेल्या असतात. काळाने त्यांच्यात स्वतःचं प्रतिबिंब ठेवलेलं असतं. म्हणूनच त्या झिजतात तेव्हा आपल्याला त्या कुरूप वाटत नाहीत, उलट त्या अधिक सुंदर वाटू लागतात. कारण झीज ही वस्तूची हानी नसते. झीज म्हणजे त्या वस्तूने जगलेल्या आयुष्याची ग्वाही असते. जपानी लोक *वाबी साबी*बद्दल बोलतात. अपूर्णतेतलं सौंदर्य. झिजेमधलं सौंदर्य. काळाच्या स्पर्शातलं सौंदर्य. मला वाटतं त्यामागे फक्त सौंदर्यशास्त्र नाही, त्यामागे स्मृतींचं तत्त्वज्ञान आहे. जे अजून झिजलेलं नाही ते अजून जगलेलंही नाही. पूर्णपणे नवीन वस्तू सुंदर दिसू शकते, पण अनेक वर्षे आपल्याबरोबर चाललेली वस्तू अर्थपूर्ण दिसते. या दोन्ही गोष्टी वेगळ्या आहेत.

आज आपण फक्त वस्तू बदलत नाही. आपण सवयी बदलतो, शहरे बदलतो, नोकऱ्या बदलतो, माणसं बदलतो, विचार बदलतो. बदल हा जीवनाचा नियम आहे हे खरं, पण प्रत्येक बदल समृद्धी देतोच असं नाही. काही गोष्टी बदलल्या म्हणून आपण पुढे जातो तर काही गोष्टी न बदलल्यामुळे आपण अधिक खोल जातो. आपल्या आयुष्यात, मनात एखादं पुस्तक दशकानुदशकं घर करून राहणं, एखाद पेनं वर्षानुवर्षे आपल्या टेबलावर असणं, एखादं घड्याळ एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे जाणं, ही केवळ सातत्याची उदाहरणं नाहीत. ती स्मृतीची परंपरा आहे. बहुधा म्हणूनच आयुष्याच्या उत्तरार्धात माणूस नवीन वस्तू विकत घेणं कमी करतो. तो जुन्याच वस्तू लख्ख घासून पुसून, त्यांना स्वच्छ करतो. त्यांच्यावरच्या असंख्य ओरखड्यांकडे प्रेमाने पाहतो. त्या झिजू नयेत म्हणून नव्हे तर त्या तश्याच झिजलेल्या राहाव्यात म्हणून.

माणसांच्या नात्यांप्रमाणेच वस्तूंच्याही नात्यांना एक आयुष्य असतं, फरक एवढाच असतो की माणसं निरोप देऊन जातात, वस्तू मात्र मागे राहतात. निवांत वेळ असला की एखाद्या शांत दुपारी आपण त्यांना हातात घेतो, घरात कोणीच बोलत नसतं, शांतता असते आणि त्या वस्तू आपल्याशी बोलू लागतात. त्या आवाजाला शब्द नसतात, त्या संवादाला भाषा नसते, पण त्या शांततेत आपल्याला एक गोष्ट अगदी स्पष्ट ऐकू येते, आपण ज्यांना इतकी वर्षे वस्तू म्हणून जपत होतो त्या पुढं जाऊन आपल्या आठवणी जपणार आहेत, पुढच्या पिढीला आपली आठवण करून देणार आहेत, आपण हे नश्वर आयुष्य संपले की कदाचित अश्याच काही वस्तूंमध्ये जाऊन राहणार आहोत ...

-- विश्वेश

काही माणसं
आपल्या ओठांवर
बंद खिडकी घेऊन जगत आली.

त्यांना वाटत राहिलं
शांत राहणं म्हणजे
वादळातून न भिजता जाणं.

पण पाऊस
काही
नेहमी बाहेर पडत नाही.
कधी तो
आतल्या आत पडत राहतो.

आणि मग
एका संध्याकाळी
आरशात दिसतो
स्वतःचाच चेहरा

शब्दांनी नव्हे,
तर न बोललेल्या
विचारांच्या चिखलाने
बरबटलेला.

तेव्हा कळतं,
ज्या मौनाला आपण
शहाणपण म्हणत आलो,
ते

आपल्याच भीतीचं
एक सुसंस्कृत पण
विद्रूप रूप होतं.

आणि आता
अजून एक भीती वाटू लागते,

माझ्या रक्तातून,
मौनातून,

हा वारसा
आधीच
कुणाच्या ओठांवर
बंद खिडकी
होऊन तर बसला नाही ना?

— विश्वेश

लहानपणी आपल्याला अनेक गोष्टी सांगितल्या जातात. मित्र म्हणायचे च्युइंगम गिळू नकोस, ते सात वर्षं पोटात राहील. आई म्हणायची कलिंगडाचं बी चुकून पोटात गेलं तर आत झाड उगवेल. आजी म्हणायची अंधारात शिट्टी मारू नको, रात्री नखं कापू नको, ग्रहणाच्या वेळी बाहेर जाऊ नको… अशा कितीतरी समजुती आपण प्रश्न न विचारताच स्वीकारतो. त्या खऱ्या आहेत की खोट्या, याचा विचार करण्याइतकं शहाणपण तेव्हा आपल्यात नसतं. बालपण हे विश्वासाचं वय असतं, तर्काचं नाही.

मोठं झाल्यावर मात्र हळूहळू कळतं की त्या सगळ्या भीती निरागस होत्या. च्युइंगम शरीर पचवून किंवा तसेंच बाहेर टाकतं, कलिंगडाच्या बियापासून पोटात काही झाडबीड उगवत नाही आणि अंधार हा फक्त प्रकाश नसण्याची एक स्तिथी. बालपणाने ज्या भीती आपल्या मनात ठेवल्या होत्या, त्या काळ हळूहळू पुसून टाकतो.

पण मोठं झाल्यावर लक्षात येतं, कोणीच सांगितलं नाही की न बोलताच गिळलेले शब्द अनेक वर्ष मनात राहतात. सात वर्षं राहत नाही तर कधी कधी संपूर्ण आयुष्यभर राहतात. आणि ते झाडासारखे उगवत नाहीत ते तर मुळांसारखे आत खोलवर पसरत जातात.

आपण किती सहज शब्द गिळून टाकतो. “माझी चूक झाली” “मला तुझी आठवण येते” “मला भीती वाटते” “हे मला दुखावत आहे” “थोडा वेळ माझ्याजवळ बसशील?” “मी तुझ्यावर प्रेम करतो” अशी कितीतरी वाक्यं योग्य वेळेची वाट पाहत राहतात. मग तो योग्य वेळ कधीच येत नाही. आपण स्वतःची समजूत घालतो आज नको, उद्या बोलू, आत्ता शांत राहिलेलंच बरं, वेळ गेल्यावर याला काही अर्थ उरणार नाही.

पण वेळ निघून जातो, ते शब्द नाही.

उच्चारलेले शब्द हवेत विरून जातात. न बोललेले शब्द मात्र मनात घर करतात. सुरुवातीला ते फक्त एक विचार असतात. मग ते आठवण बनतात. नंतर पश्चात्ताप. आणि हळूहळू ते आपल्या स्वभावाचा एक भाग होऊन जातात. काही नाती तुटतात ती भांडणांमुळे नाही तर ती तुटतात कारण त्यांच्यामध्ये खूप काळ शांतता राहिली होती. काही प्रेमकथा संपतात त्या नकारामुळे नाही, त्या सुरूच होत नाहीत कारण कुणीतरी एका क्षणी धाडस करून ते एक वाक्य बोललं नाही.

आपल्या आयुष्यातील अनेक शोकांतिका मोठ्या घटनांमुळे घडत नाहीत. त्या कित्येक एका साध्या वाक्याच्या अनुपस्थितीमुळे घडतात.

माणसाला बोलण्याची भाषा लाभली, पण शांत राहण्याची सवयही लाभली. कधी अहंकारामुळे, कधी भीतीमुळे, कधी समोरच्याला गमावण्याच्या शक्यतेमुळे, तर कधी स्वतःलाच समजून न आल्यामुळे आपण शब्दांना ओठांपर्यंत येऊ देत नाही. त्या क्षणी आपल्याला वाटतं, आपण एक प्रसंग टाळला. पण प्रत्यक्षात आपण तो प्रसंग आपल्या आत कायमचा साठवून ठेवलेला असतो.

खलील जिब्रान The Prophet मध्ये लिहितो,

“You talk when you cease to be at peace with your thoughts.”

किती विलक्षण निरीक्षण आहे हे. आपण बोलतो ते फक्त दुसऱ्याशी संवाद साधण्यासाठी नसतं, आपण बोलतो कारण मनातला कोलाहल कधीतरी आवाज मागू लागतो. जेव्हा आपण त्या आवाजालाही गप्प बसायला शिकवतो, तेव्हा शांतता मिळत नाही, उलट मनाच्या एका कोपऱ्यात न संपणारा एक प्रतिध्वनी जन्माला येतो.

वय वाढतं तसं लक्षात येतं की आयुष्याची मोजदाद आपण केलेल्या गोष्टींनी जितकी होत नाही, तितकी ती न केलेल्या गोष्टींनी होते. न दिलेली कबुली, न मागितलेली क्षमा, न व्यक्त केलेलं प्रेम, न उच्चारलेलं सत्य आणि वेळ निघून गेल्यावर अर्थ हरवून बसलेली कितीतरी साधी वाक्यं, यांनीच कदाचित आपल्या मनातली सर्वात दाट जंगलं निर्माण केलेली असतात.

च्युइंगम कदाचित काही दिवसांत शरीरातून निघून जात असेल. कलिंगडाचं बी कधीच उगवत नसेल.

पण गिळलेले शब्द?

त्यांना कालमर्यादा नसते.

ते आपल्या आत मुळांसारखे परसतात… आणि मग आपण जगत राहतो ते त्यांच्या सावलीत.

— विश्वेश

काही घरे विकली जात नाहीत, ती हळूहळू आपल्या हातातून निसटत जातात. कागदांवर स्वाक्षऱ्या एका दिवसात होतात, पण घरातून बाहेर पडण्याची प्रक्रिया अनेक दिवस चालते. एखाद्या कपाटाचा शेवटचा खण उघडताना, स्वयंपाकघरातल्या रिकाम्या डब्याचा आवाज ऐकताना, पडद्यांच्या कडांवर वर्षानुवर्षे साचलेल्या धुळीकडे पाहताना, किंवा भिंतीवराच्या त्या फिकट झालेल्या चौकोनी जागेकडे नजर गेली की आठवते तिथे कधीकाळी एखादे घड्याळ किंवा फोटो लटकत असेल. तेव्हा लक्षात येते की आपण घर आवरत नसतो, आपण जुन्या काळाचा गुंडा (तो लोकरीचा असतो ना तसा) सावकाश सोडवत असतो, आणि त्या गुंडाळीतून अधूनमधून आपलेच एखादे विसरलेले वय बाहेर येऊन आपल्या शेजारी शांतपणे बसते.

बाबा यावर्षी मार्चमध्ये गेले. आईला जाऊन चार वर्षे होतील. त्यांच्या दोघांच्या अनुपस्थितीने घरात निर्माण झालेली शांतता मनाला बोचत होती. एरवी मला शांतता आवडते पण त्या घरात पाऊल टाकले की शांततेतही ऐकू येणारे माझ्या आई बाबांचे श्वास आता नव्हते. पण तरीही ते घर अजूनही रिकामे नव्हते. अजूनही एखाद्या खोलीत शिरताना क्षणभर वाटते की बाबा वर्तमानपत्राची घडी घालत असतील, आई स्वयंपाकघरातून एखादी हाक मारेल, किंवा दुपारच्या प्रकाशात गॅलेरीतल्या खुर्चीवर कोणीतरी बसलेले असेल. पण घरेही हळूहळू वास्तव शिकवतात. एका क्षणी तुम्ही चावी फिरवता आणि जाणवते की आता या घराने तुमच्यासाठी वाट पाहणे सोडून दिले आहे.

घराची आवराआवरी करताना सापडले ते काही फोटो. फार मोठा शोध लागल्यासारखा क्षण नव्हता तो. एका कपाटात अल्बम, दुसऱ्या खणात काही लिफाफे, वर्तमानपत्रात गुंडाळलेल्या काही फ्रेम्स, पुस्तकांच्या मध्ये विसरलेली छायाचित्रे, देव्हाऱ्याच्या जवळ ठेवलेली दोन-चार छोटी चित्रे. प्रत्येक फोटो वेगळ्या ठिकाणी होता, पण त्या सगळ्यांचा पत्ता एकच होता “घर”. आणि घर म्हणजे शेवटी काय असतं, तर अशा विखुरलेल्या आठवणींना एकमेकांच्या जवळ राहू देण्यासाठी माणसांनी केलेली एक साधी व्यवस्था.

सगळ्यात जास्त फोटो अर्थातच माझ्या मुलाचे होते. त्याच्या लहानपणाचे. पहिल्या वाढदिवसापासून शाळेच्या पहिल्या दिवसापर्यंत, एखाद्या छोट्याशा बक्षिसापासून, ते त्याच्या मामाच्या लग्नात घातलेल्या शेरवानीपर्यंत, आजीच्या जवळ झोपलेल्या समाधानी चेहऱ्यापासून आजोबांच्या खांद्यावर बसून जगाकडे पाहणाऱ्या त्या निरागस नजरेपर्यंत. ते फोटो पाहताना मला एक गोष्ट जाणवली, मी वडील म्हणून त्याच्या बालपणात जगत होतो, पण माझे आई-वडील त्याच बालपणाकडे जणू एखाद्या ऋतूसारखे पाहत होते. ऋतू संपतो हे त्यांना माहीत होते, म्हणून त्यांनी त्याची प्रत्येक सकाळ, प्रत्येक संध्याकाळ, प्रत्येक हसू, प्रत्येक क्षुल्लक क्षण शक्य इतका जपून ठेवला होता का?

बहुतेक आई-वडिलांना वेळेच्या वेगाची जाणीव नातवंडांमुळे अधिक होत असावी. मुलगा मोठा होताना त्यांना स्वतःचे वय दिसत असते. नातू धावताना त्यांना स्वतःचा संधीकाल दिसत असतो. म्हणून कदाचित ते फोटो काढत नाहीत, ते वेळेला थोडा वेळ थांबवण्याचा एक निष्पाप प्रयत्न करत असतात. त्यांना माहीत असते की काळ थांबणार नाही, पण त्याचा हात दोन क्षण धरून ठेवण्यातही एक विलक्षण समाधान असते.

आणि मग लक्षात आले की या फोटोंमध्ये फक्त माझा मुलगा नाही. तर कित्येक फोटोच्या कडेला आई उभी आहे. बाबांची नजर आहे. त्यांनी निवडलेली फ्रेम आहे. त्यांनी धूळ पुसलेला काच आहे. त्यांनी पाहुण्यांना दाखवताना चेहऱ्यावर आलेला अभिमान आहे. आपण ज्याला फोटो म्हणतो, तो खरं तर त्या फोटोभोवती अनेक वर्षे जमा होत गेलेल्या नजरा, स्पर्श, संवाद आणि शांततेचा एक अदृश्य थर असतो. फोटो कागदावर छापला जातो, आठवण मात्र माणसांच्या हाताळण्यात तयार होत जाते.

आज आपण हजारो फोटो मोबाईलमध्ये ठेवतो. त्यांची संख्या एवढी असते की एखाद्या दिवसाची आठवण शोधताना आपण इतके हरवून जातो कि नक्की काय शोधतो आहे तेच विसरतो. क्लाऊडमध्ये सगळे सुरक्षित असते, पण सुरक्षित असणे आणि जपले जाणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. जुन्या फोटोच्या मागे लिहिलेली तारीख, एखाद्या कोपऱ्यावर पडलेली घडी, रंग उडालेली किनार, पावसाच्या ओलाव्याने थोडेसे वाकलेले कागद, या सगळ्या गोष्टी या फक्त त्या फोटोचा भाग नसतात तर त्या त्याने जगलेल्या आयुष्याच्या खुणा असतात. जसा एखाद्या वृद्धाच्या चेहऱ्यावरची सुरकुती हा दोष नसतो, तसाच जुन्या छायाचित्रावरचा काळ हा त्या फोटोचा अपमान नसतो किंवा त्याचा दर्जा खालावत नसतो तर ती त्याची कमावलेली प्रतिष्ठा असते.

घर शेवटी विकले गेले. किल्ल्या दुसऱ्या हातात गेल्या. भिंतींना नवीन रंग येईल. खिडक्यांमधून वेगळे आवाज येतील. त्या घराला आता दुसऱ्या कुणाच्या आठवणी मिळतील. हे सगळे स्वीकारताना आश्चर्य वाटले की दुःख घर सोडण्यात नव्हते. दुःख एवढेच होते की त्या भिंतींनी इतकी वर्षे जपलेली शांतता आता दुसऱ्याच्या भाषेत बोलू लागेल. आणि तरीही, कदाचित हेच घरांचे भाग्य असावे. माणसांप्रमाणेच घरेही एका आयुष्यापुरती नसतात, ती आठवणींचे रिले शर्यतीतले पुढचे धावपटू शोधत राहतात.

ते फोटो आता माझ्या घरी आले आहेत. काही पुन्हा फ्रेममध्ये जातील, काही अल्बममध्ये राहतील, काही कदाचित पुन्हा अनेक वर्षांनी एखाद्या कपाटाच्या मागे सापडतील. तेव्हा माझ्यानंतर कुणीतरी हेच प्रश्न विचारेल “हा फोटो इतका जपून का ठेवला असेल?” आणि कदाचित त्यालाही उत्तर फोटोमध्ये सापडणार नाही, ते उत्तर फोटो जपणाऱ्या माणसांच्या प्रेमात सापडेल.

कारण छायाचित्रे माणसांना परत आणत नाहीत. ती काळालाही थांबवत नाहीत. पण ती आपल्याला एक विलक्षण गोष्ट शिकवतात, की प्रेमाचे सर्वात टिकाऊ रूप स्मरण नसते, तर जपणे असते. आणि ज्या दिवशी एखादे घर रिकामे करताना तुम्हाला जुन्या छायाचित्रांचा एखादा गठ्ठा सापडतो, त्या दिवशी प्रत्यक्षात तुम्ही कागद उचलत नसता तर अनेक वर्षांपूर्वी कुणीतरी आपल्या हातांनी काळाच्या प्रवाहातून वाचवून ठेवलेले काही क्षण पुन्हा एकदा हलकेच हातात घेत असता... आणि त्या क्षणी जाणवते की माणसे निघून जातात, घरेही दुसऱ्यांची होतात, पण जपून ठेवलेले प्रेम मात्र कुठेच जात नाही, ते फक्त आपला पत्ता बदलत राहते.

— विश्वेश

लहानपणी खाल्लेल्या काही विशिष्ठ गोष्टींची चव ही आपण आयुष्यभर विसरू शकत नाही. माझ्याकरता शाळेत मिळत असलेला केळकरांच्या बोरकुटाची आणि माझ्या मोठ्या मावशीच्या वाड्यात मिळत असलेल्या श्रीखंडाच्या गोळीची चव मी कधीच विसरू शकणार नाही.

माझ्या मावशीच्या वाड्यात खाली मोठा गोठा होता, गोठ्यामागे एक विहीर आणि त्या विहिरीला लागून common संडास बाथरूम. पुण्यातील रतन टॉल्किज च्या मागे होता हा वाडा. आता वाडा पाडून अपार्टमेंट झाले आहे. पण त्या वाड्याचा एक विशिष्ठ वास होता. पूर्वीच्या प्रत्येक वाड्याचा एक विशिष्ठ वास असायचा. मावशीच्या वाड्यात एक शेणाचा, दुधाचा आणि कडब्याचा मिश्रित मंद असा आणि त्याचा त्रास होऊ नये म्हणून लावलेले धूप ही त्यात आपल्या वासाची भर घालायचे. तो वास अजूनही लक्षात आहे आणि पुन्हा कुठून आला तर नक्कीच ओळखता येईल. त्या वाड्यासमोर घोड्यांचा तबेला होता आणि त्यातील घोडा आणि टांगा प्रसिद्ध मुसाफिर हूं यारो गाण्यात वापरला गेला होता असे ऐकिवात होते, त्यामुळे त्याचे एक वेगळेच आकर्षण होते. तर असा हा वाडा आणि पहिल्या मजल्यावर असलेली मावशीची खोली. एका १० बाय १० च्या खोलीत ठरलेला नेटका संसार होता माझ्या मावशीचा. ती जागा आम्हाला कधीही छोटी वाटली नाही, infact अनेक सणावारांना त्या खोलीत आमच्या देशस्थी गोतावळ्याच्या पंगती उठल्यात... एका वेळी ५ ते ६ जण मांडी घालून खाली बसून जेवायचे बाकीची मंडळी आजूबाजूला, कोणी शेजार्यांकडे, कोणी जिन्यात असे बसलेले असायचे. ते दिवस अजूनही आठवतात आणि आता ते पुन्हा अनुभवता येणार नाही, मुलाला दाखवता येणार नाही, याची रुखरुख आहे. पूर्वी वाड्यातील प्रत्येक कुटुंब म्हणजे एक extended family सारखे होते. कोणाच्याही घरात अगदी हक्काने शिरता यायचे, सगळे सगळ्यांना ओळखत असत.

ह्या वाड्यात खालच्या मजल्यावर जिना सुरु होतो तिथे एकच खोली होती तिथे एक आज्जी एकट्याच राहायच्या, कुलकर्णी आज्जी, निवृत्त शिक्षिका होत्या. त्यांच्याकडे बघून कोणीही ओळखेल की या शिक्षिका होत्या. अतिशय प्रेमळ आवाज, वयानुसार आणि भरपूर वापरला गेल्याने थोडा खोल गेलेला पण त्यात एक शिक्षिका असल्याची athority नक्कीच शाबूत होती. त्या बरेचदा त्यांच्या घराच्या पायरीवर बसलेल्या असायच्या आणि मी मावशीकडे आलो कि जाताना मला हाक मारायच्या, टोपण नावाने नाही तर माझ्या पालकांनी ठेवलेल्या खऱ्या नावाने (याचा मला एक विशेष आनंद होते, कारण बाकी वाडाभर माझे खरे नाव बहुतेक कोणाला माहितीच नसेल, सगळे टोपण नावानेच हाक मारायचे).

“आलास का रे, विश्वेश, थांब जरा” असा म्हणत त्याच्या बटव्यातून एक छोटीशी प्लास्टिक ची पिशवी काढायच्या आणि त्यातून एक श्रीखंडाची गोळी माझ्या हातावर ठेवायच्या. मावशीच्या घरी जाताना लागणार हा stop आणि त्यावर मिळणाऱ्या ह्या गोळीची (की त्या आज्जीनी प्रेमाने केलेल्या विचारपूसीची हे सांगणे आता अवघड आहे) इतकी सवय झाली होती, की आज्जी दारात बसलेल्या नसतील तेव्हा मी अगदी हक्काने घरात शिरून गोळी मागायचो बरेचदा. त्या म्हातारीनं कधीही एका ऐवजी दोन गोळ्या दिल्या नाहीत, मागितली अजून एक तरी “आता पुढच्या वेळी” म्हणायच्या. मी त्यांचे नाव गोळी आज्जी ठेवले होते. खरे नाव काय हे आज दुसऱ्या नंबरच्या मावशीला फोन करून विचारावे लागले.

जसे वय मोठे झाले, तसे वाड्यात जाणे कमी झाले. मावशी आणि मावसाहरी (म्हणजे मावशीचे हरी ...) काही वर्षांत देवाघरी गेले, तो वाडा पाडला, त्या नंतर पुन्हा त्या आज्जीची भेट नाही. श्रीखंडाची गोळी ही पुन्हा कधीच खाल्ल्याचे आठवत नाही (अर्थात कोणी कधी इतक्या प्रेमाने दिलीही नाही) ... अजूनही खाऊवाले पाटणकर वगैरे दुकानांमध्ये मिळतात या गोळ्या, दिसतात बरेचदा खरेदी करतांना, पण श्रीखंडाची गोळी अशी विकत घेऊन खायची कधी इच्छाच झाली नाही ...

असो, तर अशी एखादी अनामिक श्रीखंडाची गोळी किंवा तत्सम काही देणारी आज्जी प्रत्येकाच्या लहानपणात दडलेली असते. बघा कधीतरी मागे वळून ...

— विश्वेश

काही दिवसांपूर्वी ऑफिसमध्ये काही तरुण सहकाऱ्यांसोबत गप्पा मारत बसलो होतो. विषय निघाला शाळेच्या आठवणींचा. कुणीतरी जुन्या कविता, पाठांतराच्या स्पर्धा आणि शाळेतल्या मराठीच्या तासांचा उल्लेख केला. सहज म्हणून मी लहानपणी शिकलेली एक कविता म्हणून दाखवली. कविता संपली तेव्हा मला वाटले, गप्पा पुढे सरकतील. पण तसे झाले नाही. माझ्या सहकाऱ्यांच्या चेहऱ्यांवर आश्चर्य होते.

“तुम्हाला अजूनही पूर्ण कविता आठवते?”

प्रश्न साधा होता, पण त्यामागे एका पिढीचे अंतर दडलेले होते.

मी क्षणभर विचारात पडलो. कारण माझ्यासाठी त्या कवितेचे स्मरण काही विशेष नव्हते. आमच्या पिढीतील अनेकांना शाळेत शिकलेल्या कविता, अभंग, आरत्या, पाढे किंवा देशभक्तीपर गीते अजूनही आठवतात. त्याहीपेक्षा माझ्या आई-वडिलांच्या आणि आजी-आजोबांच्या पिढीकडे तर याहून कितीतरी मोठा साठा होता. त्यांना शेकडो म्हणी, सुभाषिते, अभंग, ओव्या, स्तोत्रे सहज तोंडपाठ असत. त्यात त्यांना काही विलक्षण वाटत नसे. हे सगळेच त्यांच्या जगण्याचा एक भाग होते. मात्र त्या दिवशी माझ्या सहकाऱ्यांच्या आश्चर्यामुळे मला एका गोष्टीची जाणीव झाली. मी आणि ते यांच्यामध्ये केवळ वयाचे अंतर नव्हते तर स्मरणशक्तीबरोबर असलेल्या नात्याचेही अंतर होते. माझ्या बालपणी कविता पाठ करणे ही सामान्य गोष्ट होती. त्यांच्या पिढीसाठी मात्र तीस-चाळीस वर्षांपूर्वी शिकलेल्या ओळी अजूनही लक्षात असणे ही जवळजवळ जादू होती. घरी परतल्यावर मी बराच वेळ या विचारात होतो. आणि हळूहळू लक्षात आले की हा प्रश्न एका कवितेचा नाही. हा प्रश्न आपल्या संस्कृतीचे आणि स्मरणशक्तीचे नाते कसे बदलले याचा आहे.

मानवी इतिहासाच्या बहुतांश काळात ज्ञानाचा मुख्य स्रोत पुस्तके नव्हती. ती मानवी स्मरणशक्ती होती. आज हे वाक्य अतिशयोक्ती वाटू शकते, कारण आपल्यासाठी ज्ञान म्हणजे ग्रंथालये, पुस्तकांची कपाटे, संगणक, फोन, सर्व्हर, एआय आणि क्लाउड. पण हजारो वर्षे माणसांनी आपली संस्कृती कागदावर नव्हे तर स्मरणात वाहून नेली. कथा, कविता, इतिहास, धर्म, तत्त्वज्ञान, लोकपरंपरा, म्हणी, गीते आणि जीवनज्ञान हे सर्व एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे स्मरणाच्या अदृश्य धाग्यांनी पोहोचत असे.

भारतात तर या परंपरेने अभूतपूर्व उंची गाठली होती. वेदांची परंपरा हा त्याचा सर्वात भव्य पुरावा आहे. हजारो वर्षे वेद लिहिले गेले नव्हते. गुरु शिष्याला शिकवत होता, शिष्य पुढच्या पिढीला. केवळ शब्दच नव्हे, तर त्यांचे स्वर, उच्चार, लय आणि विरामही तितक्याच अचूकतेने पुढे जात होते. जगात अनेक संस्कृतींनी ग्रंथ निर्माण केले पण संपूर्ण ग्रंथसंपदा मानवी स्मरणावर शतकानुशतके टिकवून ठेवण्याचे धाडस भारतासारख्या फार थोड्या संस्कृतींनी केले. ही गोष्ट फक्त वेदांपुरती मर्यादित नव्हती. महाराष्ट्रात संत ज्ञानेश्वरांची ओवी, तुकारामांचे अभंग, नामदेवांची रचना, रामदासांचे मनाचे श्लोक, कीर्तनांची परंपरा, भारुडे, पोवाडे आणि लोकगीते ही सर्व स्मरणाच्या बळावरच पिढ्यान्पिढ्या जिवंत राहिली. बहुसंख्य लोक निरक्षर असलेल्या काळात आपल्या या संस्कृतीचे जतन पुस्तकांनी केले नाही तर लोकांनी केले. एखाद्या वारकऱ्याला शेकडो अभंग पाठ असत. एखाद्या कीर्तनकाराला हजारो ओळी तोंडपाठ असत. त्या शब्दांनी केवळ धर्म जिवंत ठेवला नाही तर त्यांनी भाषा, संस्कृती आणि सामूहिक स्मृतीही जिवंत ठेवली.

अशा स्मरणसंस्कृतीतूनच काही विलक्षण व्यक्तिमत्त्वे घडली. अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये कैद असलेल्या विनायक दामोदर सावरकरांकडे ना कागद होता, ना लेखणी. पण विचारांना कैद करणे शक्य नसते. त्यांनी कविता मनात रचल्या, त्या पाठ केल्या आणि इतर कैद्यांना शिकवल्या. त्या ओळी एका स्मरणातून दुसऱ्या स्मरणात प्रवास करत राहिल्या. कैदी सुटून बाहेर पडले तसे कविता देखील बाहेर पडल्या. मानवी स्मरणशक्तीच त्यांची वही बनली आणि मानवी मनच त्यांचा छापखाना.

लोकमान्य टिळकांची कथा वेगळी असली तरी त्याच सत्याकडे निर्देश करते. मंडालेच्या तुरुंगात असताना त्यांनी गीतारहस्य लिहिले. त्यांच्या आजूबाजूला कितीतरी पुस्तके होती reference साठी पण त्यापेक्षा त्यांच्या मनात किती पुस्तके जिवंत होती हे अधिक महत्त्वाचे होते. गीता, उपनिषदे, वेदान्त, संस्कृत साहित्य आणि भारतीय तत्त्वज्ञान यांचा दशकेभराचा अभ्यास त्यांच्या स्मरणात साठलेला होता. तुरुंगाने त्यांच्या शरीराला मर्यादा घातल्या, पण त्यांच्या अंतर्गत ग्रंथालयाला नाही.

प्राचीन ग्रीसमधील rhapsodes नावाचे कवी आणि कथाकार Iliad आणि Odyssey सारखी महाकाव्ये आपल्या स्मरणात वाहून नेत असत. ही महाकाव्ये लिहून ठेवली जाण्याच्या अनेक शतकांपूर्वी ती लोकांच्या जिभेवर आणि मनात जिवंत होती. हे काही केवळ कवींचे काम नव्हते. स्मरणशक्ती ही साक्षरतेचा एक नैसर्गिक भाग होती. वाचता येणे आणि पाठ करता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी नव्हत्या. मानसशास्त्रज्ञ Mihaly Csikszentmihalyi यांनी एक निरीक्षण नोंदवले आहे. त्यांच्या मते मानवी मनाची मूळ अवस्था शांतता नसून गोंधळ आहे. मनाला काहीही काम नसेल तर ते काळजी, चिंता, आठवणी, भीती आणि असंख्य अपूर्ण विचारांनी भरून जाते. आजच्या काळात हे निरीक्षण अधिकच खरे वाटते. थोडाही रिकामा वेळ मिळाला की आपण फोन हातात घेतो. काही सेकंदांचा विरामही अस्वस्थ करू लागतो. पण पूर्वीच्या पिढ्यांकडे अशा क्षणांसाठी काही वेगळे होते. त्यांच्या स्मरणात कविता होत्या, श्लोक होते, अभंग होते. मन भटकू लागले की ते या शब्दांकडे परत येऊ शकत होते. स्मरणात असलेली कविता ही केवळ साहित्य नव्हती, ती मनाला दिशा देणारे एक साधन होती.

म्हणूनच इतिहासात संकटाच्या काळात स्मरणशक्तीचे महत्त्व वारंवार दिसून येते. रशियातील Anna Akhmatova यांनी आपल्या प्रक्षोभक कविता लिहून ठेवण्याचा धोका पत्करला नाही. त्यांनी त्या विश्वासू मित्रांना पाठ करून दिल्या. कवी Osip Mandelstam यांचा मृत्यू श्रमछावणीत झाला. पण त्यांची पत्नी Nadezhda हिने त्यांच्या कविता दररोज मनात पुन्हा पुन्हा म्हणत पुढची तीस वर्षे जपून ठेवल्या. एका स्त्रीच्या स्मरणशक्तीने संपूर्ण साहित्यिक वारसा वाचवला. Eva Zeisel या हुकूमशाही राजवटीच्या तुरुंगात एकट्या कैदेत होत्या. कोणालाही एकटेपणामुळे वेड लागेल अश्या परिस्थितीतही टिकून राहण्यासाठी त्यांनी स्वतःच्या कविता रचल्या आणि त्या पाठ केल्या. त्या कविताच पुढे त्यांच्या अस्तित्वाच्या साक्षीदार ठरल्या.

साधारणपणे १९२० पूर्वी जन्मलेल्या प्रत्येक सुशिक्षित इंग्रज व्यक्तीच्या स्मरणात Shakespeare, Milton किंवा Tennyson यांच्या कवितांचे मोठे भाग जिवंत असत. त्यांची शाळा थ्यान्च्याकडून तशी अपेक्षा करत असे आणि विद्यार्थी ते स्वाभाविकपणे आत्मसात करत. परंतु १९६० आणि ७० च्या दशकात शिक्षणाविषयीची दृष्टी बदलली. पाठांतराला सर्जनशीलतेच्या विरोधात असलेले, केवळ यांत्रिक आणि रटाळ शिक्षण मानले जाऊ लागले. आणि काही दशकांतच शतकानुशतके चालत आलेली स्मरणसंस्कृती बहुतेक अभ्यासक्रमांतून मागे सरकली.

स्मरण ही केवळ माहिती साठवण्याची पद्धत नाही, हेच अशा कथा सांगतात. ती स्वातंत्र्याची एक पद्धत आहे. कारण जे तुमच्या आत आहे ते तुमच्यापासून कोणीही हिरावून घेऊ शकत नाही, ते फक्त तुमचे असते, कायम.

एखादी कविता पाठ करणे म्हणजे फक्त ओळी लक्षात ठेवणे नव्हे. ती मनात साठवण्याची एक प्रक्रिया असते. कविता वाचून संपत नाही. दिवसातून अनेकदा तिची एखादी ओळ आठवते. एखाद्या शब्दाचा अर्थ नव्याने उलगडतो. आयुष्यातील एखादा अनुभव त्या कवितेला वेगळा अर्थ देतो. हळूहळू कविता पुस्तकातून बाहेर पडते आणि तुमच्या आयुष्याचा भाग बनते. म्हणूनच वीसाव्या वर्षी पाठ केलेली कविता साठाव्या वर्षी तशीच राहत नाही. कविता तीच असते, पण तिच्याकडे पाहणारा माणूस बदललेला असतो.

यामुळे स्मरणशक्तीचे आणखी एक महत्त्वाचे कार्य समोर येते. ती केवळ ज्ञान साठवत नाह तर ती चिंतन घडवते. एखादी गोष्ट मनात राहिली की ती आपल्यावर काम करत राहते. कवितेचं पुस्तक बंद झाल्यानंतर तिचा खरा प्रवास सुरू होतो. आज आपण एखादा लेख वाचतो, व्हिडिओ पाहतो किंवा माहिती शोधतो. काही मिनिटांनी पुढच्या गोष्टीकडे वळतो. माहिती मिळते, पण ती आपल्यात रुजत नाही. कारण तिच्यासोबत बराच काळ राहण्याची संधीच आपल्याला मिळत नाही.

कदाचित याच गोष्टीत गेल्या काही दशकांतील मोठा बदल दिसतो. पूर्वी महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवण्याचा प्रयत्न केला जात असे. आता ती कुठे सापडेल हे लक्षात ठेवणे पुरेसे मानले जाते. पूर्वी फोन नंबर स्मरणात असत, आता ते फोनमध्ये असतात. पूर्वी कविता मनात असायच्या, आता त्या बुकमार्कमध्ये असतात. पूर्वी घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती हे चालतेबोलते संदर्भग्रंथ असत, आता search engine किंवा AI ती भूमिका निभावतात. या बदलामुळे आपण खूप काही मिळवले आहे. ज्ञान अधिक उपलब्ध झाले आहे. शिक्षण अधिक लोकशाहीवादी झाले आहे. माहिती मिळवण्यासाठी आयुष्य खर्च करावे लागत नाही. पण प्रत्येक प्रगतीसोबत काही न दिसणारे नुकसानही होत असते. स्मरणाची जबाबदारी बाह्य साधनांवर सोपवल्यावर आपण नकळत मनाचे काही स्नायू वापरणे कमी केले. दीर्घकाळ लक्ष केंद्रित ठेवण्याची क्षमता कमी झाली. एखाद्या विचारासोबत आठवडे किंवा महिने राहण्याची सवय कमी झाली. लांब निबंध, प्रदीर्घ कविता किंवा गुंतागुंतीचे तर्क संयमाने ऐकण्याची क्षमता कमी झाली. आपण माहितीच्या विस्तारात श्रीमंत झालो, पण अंतरीकरणाच्या खोलीत काहीसे गरीब झालो. म्हणूनच कधी कधी असे वाटते की स्मरणशक्तीचा ऱ्हास हा फक्त स्मरणशक्तीचा ऱ्हास नाही. तो चिंतनाचा ऱ्हास आहे. तो अंतर्मनाशी संवाद साधण्याच्या क्षमतेचा ऱ्हास आहे.

कदाचित म्हणूनच त्या दिवशी माझ्या सहकाऱ्यांना माझी कविता आठवणे एवढे आश्चर्यकारक वाटले. त्यांना कवितेपेक्षा स्मरणाचेच आश्चर्य वाटत होते.

माझ्या आजी-आजोबांच्या पिढीला शेकडो कविता आणि अभंग तोंडपाठ होते. माझ्या पिढीला त्यांपैकी काही कविता अजूनही आठवतात. पुढच्या पिढीला त्या कुठे शोधायच्या हे माहीत आहे. आणि कदाचित त्यानंतरच्या पिढीला एवढेच माहीत असेल की अशा काही गोष्टी कधीतरी अस्तित्वात होत्या.

हा केवळ पाठांतराचा प्रश्न नाही. हा स्मरणशक्ती आणि संस्कृती यांच्यातील नात्याचा प्रश्न आहे.

कारण पुस्तकांच्या कपाटात ठेवलेली कविता ही साहित्य असते. पण स्मरणात जपलेली कविता ही संस्कृती असते. आणि आयुष्याच्या कठीण वळणांवर, जेव्हा माणूस स्वतःशी एकटा उरतो, तेव्हा अनेकदा हीच संस्कृती त्याचा सर्वात विश्वासू सहप्रवासी ठरते.

-- विश्वेश

कधी कधी आयुष्यात एखादी गोष्ट इतकी सवयीची होते, की तिच्यामागचा इतिहास आपल्याला दिसेनासा होतो.

पूर्णविराम.

स्वल्पविराम,

प्रश्नचिन्ह?

आज ही चिन्ह नसतील तर वाचतांना आपल्याला त्रास होतो. पण एक काळ असा होता, जेव्हा मराठी भाषा या सगळ्यांशिवायही सुंदरपणे जगत होती.

आणि हे सगळे आपल्याला इतकी वर्ष मराठी वाचत आणि लिहीत असतांनाही कसे काय कळले नाही याचे नवलही वाटले आणि काहीसे वाईट ही.

लहानपणी मला कधीच असं वाटलं नाही की शब्दांच्या मध्ये अंतर ठेवायचे असते, मध्ये मध्ये श्वास घ्यावा लागतो, वाक्य योग्य ठिकाणी तोडावी आणि जोडावी लागतात.

तेव्हा वाटायचं शब्द म्हणजे शब्द. ओळ म्हणजे ओळ. गोष्ट म्हणजे खूपसाऱ्या ओळी आणि कविता म्हणजे… पाठ करून चालीत म्हणायची गोष्ट.

आमच्या शाळेत, घरी, वाचनात, वाड्यात, सगळीकडे अभंग, ओवी, मोरोपंतांच्या आर्या, पोवाडे, भारुडं यांचा वावर होता. कुठे तरी वहीत लिहिलेलं, कुठे तरी पुस्तकात छापलेलं, तर बहुतेक वेळा फक्त आठवणीत साठवलेलं आम्ही मुलं सतत म्हणायचो.

म्हणजे आम्ही ते पाठ करायचो.

मोठ्याने म्हणायचो.

तालात.

भावात.

मनापासून.

सदा सर्वदा योग तुझा घडावा |

तुझे कारणी देह माझा पडावा |

उपेक्षु नको गुणवंता अनंता |

रघुनायका मागणे हेचि आतां ||१||

जय जय रघुवीर समर्थ ||

हे म्हणताना कधीच वाटलं नाही की इथे पूर्णविराम आहे का, इथे स्वल्पविराम आहे, इथे प्रश्नचिन्ह आहे.

कारण त्या ओळींमध्ये आधीच श्वासाच्या जागा ठरलेल्या होत्या.

अभंग म्हणताना आवाज आपोआप कडव्या आधी थांबायचा.

ओवीत लय होती.

आर्येत ठरावीक उठाव-बसाव होता.

पोवाड्यात जोश होता.

भारुडात नाट्य होतं.

शब्दांपेक्षा आवाज, त्यातले चढ उतार, चाल महत्वाची होती तेव्हा, अर्थापेक्षा भाव.

पूर्वीच्या मराठी लिखाणात दंडाचा प्रयोग व्हायचा. बहुतेक एक दंड । म्हणजे स्वल्पविराम आणि दोन दंड ।। म्हणजे पूर्णविराम, कदाचित असेल असेल. (याचा अभ्यास चालू आहे)

तेव्हा शब्द वाचले जायचे नाहीत. शब्द अनुभवले जायचे.

आमच्या शाळेतल्या लेले बाई म्हणायच्या “अरे पोरांनो नुसते रेकल्यासारखं राष्ट्रगीत, प्रार्थना म्हणू नका, त्याचा अर्थ समजून घ्या, भावना समजून घ्या, शब्द अनुभवा आणि मग गा”

मग हळूहळू मोठं होताना गद्य आलं.

निबंध आले.

उत्तरपत्रिका आली.

वर्तमानपत्र आलं.

पुस्तकं आली.

आणि अचानक लक्षात आलं अरे, इथे तर थांबायचं कुठे, श्वास कुठं घ्यायचा हे सांगणारी काही चिन्हं असतात!

पूर्णविराम.

स्वल्पविराम,

प्रश्नचिन्ह?

उद्गारवाचक!

शब्दांना आता कागदावर श्वास घेण्याच्या जागा दाखवायला, काही वेळा २ वाक्य जोडायला किंवा काही ठराविक भाव दाखवण्यासाठी या खूणा लागतात.

पण हे कधी, कसं, कुणी ठरवलं याचा मी कधी विचारच केला नव्हता.

आजपर्यंत.

आजच, एका व्हाट्सअँप फॉरवर्ड मध्ये मराठीतील विरामचिन्हांवर एक बातमी आली आणि ती वाचताना एका नावावर माझं लक्ष थांबलं.

थॉमस कँडी.

ब्रिटिश अधिकारी.

इंग्रज.

आणि मराठी भाषेचा एक मोठा शिल्पकार.

हे वाचून उत्सुकता ताणली. (नाहीतर सहसा मी व्हाट्सअँप फॉरवर्ड वाचत नाही)

आपल्या भाषेच्या शिस्तीचा पाया एका परदेशी माणसाने घातला?

या बद्दल अजून जाणून घ्यायचं ठरवलं आणि मी त्या रॅबिट होल मध्ये शिरलो.

एक लेख.

मग दुसरा.

मग तिसरा.

मग संदर्भ.

हा प्रवास अजून सुरूच आहे.

हळूहळू चित्र थोडं थोडं स्पष्ट होत गेलं.

थॉमस कँडी हे केवळ सरकारी अधिकारी नव्हते.

ते मराठीचे विद्यार्थी होते. अभ्यासक होते. या भाषेवर प्रेम करणारे होते.

त्यांनी मराठी व्याकरणावर काम केलं. शब्दकोश तयार केला. शालेय पुस्तकं लिहिली. इतकेच नाही तर इंग्रजी कायदे मराठीत आणले. भाषांतरांची शुद्धता सुधारली.

पण सगळ्यात महत्त्वाचं काम? मराठीला लिहिण्याची शिस्त दिली. त्यांनी “विरामचिन्हांची परिभाषा” हा छोटासा पण ऐतिहासिक ग्रंथ लिहिला.

या पुस्तकात त्यांनी प्रथमच स्पष्ट सांगितलं की वाक्य कुठे संपतं, कुठे थांबतं, कुठे प्रश्न उभा राहतो, कुठे भावना फुटते, हे सगळं कागदावर कसं दाखवायचं. आज आपण हे इतकं सहज वापरतो, की त्यामागचं कष्टाचं काम दिसतच नाही. हे वाचताना मला थोडा धक्का बसला. कारण मला जाणवलं, मी आज जो ब्लॉग लिहितो, जे पुस्तक वाचतो, जे विचार मांडतो, त्यातला प्रत्येक पूर्णविराम, प्रत्येक स्वल्पविराम, प्रत्येक प्रश्नचिन्ह, कुठेतरी कॅन्डींच्या विचारातून आलेला आहे.

माझ्या लहानपणीचे अभंग ओव्या हे आवाजातल्या चढ उतारावर, चालीवर उभे होते. आणि हे सर्व लेखन चिन्हांवर उभे आहेत. दोन्ही सुंदर आहे. पण दोघांचं जग वेगळं आहे. जसे शब्द माणसावर अवलंबून होते तसेच आज माणूस शब्दांवर अवलंबून आहे.

बोलतांना तुमचा गळा विराम ठरवतो तर लिहितांना तोच विराम बिंदू ठरवतो.

आणि या बदलामागे शांतपणे उभा असलेला माणूस “थॉमस कँडी” आणि त्याचे काम हे फारसे कोणाला माहितीही नाही.

ना पुतळा.

ना घोषणा.

ना उत्सव.

फक्त पुस्तकं.

नियम.

शिस्त.

आणि एक अभिजात भाषा.

आज एखादा जुना अभंग ऐकताना बरोब्बर जागी मन थांबतं, कोणत्याही विराम चिन्हाशिवाय. आणि एखादा लेख, निबंध किंवा गोष्ट वाचताना डोळे थांबतात ते या विराम चिन्हांबरोबर. दोन्ही ठिकाणी विराम आहे. फक्त स्वरूप वेगळं आहे. आपल्या आतला आवाज जो आपल्याला ते लिहिलेले वाचून दाखवत असतो तो ह्या सगळ्या चिन्हांचे अनुकरण करत असतो. दोन्हींचा इतिहास आपल्या भाषेत खोलवर मिसळलेला आहे.

हे लिहिताना मला बरेच प्रश्न पडलेत. मराठी भाषा आणि व्याकरण या विषयात शाळेत असतांना कधी फारसा रस घेतला नव्हता याची आता खंत वाटते.

मराठी शाळांनी भाषेला कसं वळण दिलं?

मराठी मुद्रणयंत्र, मुद्रणकला कशी आली?

पहिली मराठी छापील पुस्तकं कोणती?

मराठी पुस्तकांच्या संपादकांनी भाषा कशी घडवली?

या सगळ्यांचा शोध अजून बाकी आहे. पाहू हे रॅबिट होल कुठे नेते मला.

“थॉमस कँडी” बद्दल अधिक इथे वाचा:

संदर्भ

मराठी विश्वकोश: थॉमस कँडी

https://marathivishwakosh.org/3407/

मराठी विकिपीडिया: थॉमस कँडी

https://mr.wikipedia.org/wiki/थॉमस_कँडी

- विश्वेश

आज १३ जुलै, आज पहिला मराठी शब्दकोश तयार करणारे जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ यांचा स्मृतिदिन.

जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ, ज्याची मातृभाषा इंग्रजी होती, ज्याचा मराठीशी काहीही संबंध नव्हता, असा एक ब्रिटीश आपल्या भाषेच्या प्रेमात पडतो काय, त्यासाठी आयुष्य वाहून टाकून शेवटपर्यंत अविवाहित राहतो काय, आणि कोण कुठले परके ब्रिटीश त्याच्याकडून १८५७ साली आपल्याला पुढे आयुष्यभर पुरेल असा सुधारित शब्दकोश तयार करुन घेतात काय, सगळेच अघटित आहे. या कामात त्याच्या साथीला होते थॉमस कँडी.

जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ या ब्रिटिश अधिकाऱ्याचे मराठीवर अनंत उपकार आहेत!

भाषा - इराणी
निर्माता / लेखक / दिग्दर्शक - असघर फ़रहादी
कुठे पाहू शकता - ऍमेझॉन प्राईम

आधुनिक इराणी सिनेमा त्याच्या अस्तित्वाला विरोध करणारे वातावरण प्रतिबिंबित करतो. गेल्या काही वर्षात त्या प्रवाहाची शिखरे दिसली: दोन इराणी सिनेमांचे प्रतिष्ठित कान्स फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये झालेले प्रीमियर जगभरतील सिनेमाप्रेमींना लक्षात राहील, मोहम्मद रसौलोफचे “गुड बाय” आणि जाफर पनाहीचे “धिस इस नॉट अ फिल्म” हे चित्रपट मुक्त विचारसरणीच्या इराणी लोकांवर त्यांच्या समाजाने केलेल्या अत्याचारांविषयी तक्रार करतात आणि त्यातून मार्ग शोधतांना दिसतात. इराण एक आधुनिक राष्ट्र जे इस्लामिक कायद्यानुसार जगण्याचा प्रयत्न करते. चित्रपटाच्या कथेचा इस्लामशी कोणताही वाद नाही, परंतु अश्या धार्मिक कायद्याच्या नियमांचा वापर माणुसकीचा ह्रास करू शकते हे तो दाखवतो. माझ्या वकील मित्राने मला एकदा कायद्याची सोपी व्याख्या सांगितली होती - कायदे हे काल्पनिक परिस्थिती उद्भवण्यापूर्वी त्यांचे नियमन करण्याचा प्रयत्न आहेत. पण जर कायदे नियमांच्या ऐवजी तत्त्वांनी बनलेले असतील तर? ते मानवी स्वभावाशी अधिक योग्य असतील? असे आपल्याला हा चित्रपट पाहून सतत वाटत राहते.

सगर फरहादीचा “ए सेपरेशन” हा असाच एक आधुनिक इराणी चित्रपट. जगभरातील जवळजवळ सगळ्याच फिल्म फेस्टिवल मध्ये गौरवलेला असा हा सुप्रसिद्ध इराणी चित्रपट. हा चित्रपट एका मध्यमवर्गीय इराणी कुटुंबाचा संघर्ष दाखवतो. हे एक पुरोगामी मध्यमवर्गीय कुटुंब आहे. लग्नाच्या १४ वर्षानंतर सिमिन (लीला हातमी) आणि नादीर (पेमन मोआदी), त्यांची हुशार, संवेदनशील ११ वर्षांची मुलगी तेर्मेह (सरिना फरहादी) आणि अल्झायमरने ग्रस्त असलेल्या आणि सतत काळजी करणाऱ्या नादेरच्या वृद्ध वडिलांसोबत (अली-असगर शाहबाजी) एका फ्लॅटमध्ये राहतात. दोघेही नवरा बायको नोकरी करतात आणि त्यांच्या मुलीच्या शिक्षणासाठी अत्यंत महत्त्वाकांक्षी आहेत, त्यांनी त्यांच्या छोट्याश्या फ्लॅटमध्ये तिच्या शाळेतील एका शिक्षिकेची वैयक्तिक शिक्षक म्हणून नियुक्ती केली आहे जेणेकरून तिला महत्त्वाच्या परीक्षांसाठी अतिरिक्त प्रशिक्षण दिले जाईल. पण आता सिमिनला इराण सोडून अशा देशात जायचे आहे जेथे सामान्यतः महिलांसाठी आणि विशेषतः तिच्या मुलीसाठी अधिक संधी आहेत; अधिक स्वातंत्र्य आहे. नादीर म्हणतो की वडील असे पर्यंत हे शक्यच नाही. वडिलांची काळजी घेण्यासाठी त्यांना इराणमध्ये राहावे लागेल. या कारणामुळे सिमिन घर सोडून निघून जाते. जाताना रझिया नामक मोलकरणीला घरकाम आणि सासऱ्यांची काळजी घेण्यासाठी ती कामावर ठेऊन घेते.

पहिल्याच दिवशी रझिया कामावर येते आणि पाहते कि आजोबांनी कपडे खराब केले आहेत आणि ते बदलावे लागतील, परपुरुषाचे कपडे बदलावे लागतील असे तिला अजिबात वाटले नव्हते, तिच्या मते ते तिच्या धर्मात पाप होते. तिची तळमळ, कुचंबणा, ओढाताण दिग्दर्शकाने फार प्रभावी पद्धतीने मांडली आहे. रझिया रोज तिच्या छोट्या मुलीला घेऊन नादीरच्या घरी येत असते (फारच अप्रतिम काम केले आहे ह्या छोटीने) आणि ती गर्भवती देखील असते. घरच्या आर्थिक ओढाताणीमुळे आणि कर्जामुळे तिला हे काम नाईलाजानेच करावे लागत असते.

पुढे रझिया, नादीर, आजोबा यांच्याबरोबर एक विचित्र घटना घडते त्यात नादीरचे आणि रझियाचे कुटुंब त्यात फरफटले जाते. घरात अश्या काही घटना घडतात कि ज्यामुळे तेर्मेह मनातून दुःखी होते आणि शेवटी आईबाबांच्या घटस्फोटाच्या निर्णायक दिवशी “मुली तुला आई कडे राहायचे कि बाबांकडे” हा प्रश्न ऐकून ती पुरती कोलमडते.

चांगले कलाकार या चित्रपटाचे सोने करतात, मोआदी आणि हातमी, पती-पत्नी या नात्याने, त्यांची पात्रे खऱ्या हेतूने वावरत आहेत हे आपल्याला पटवून देण्यात यशस्वी होतात, त्यांचे एकमेकांवर प्रेम आहे पण तात्विक मतभेदही आहे, वेगळे राहायचे आहे पण काळजीहि आहे. रझिया ची मानसिक ओढाताण आणि तापट नवऱ्यासमोर होणारी तिची चलबिचल तिने कमालीची साकारली आहे. या सिनेमाची संपूर्ण हाताळणी अत्यंत वास्तववादी झाल्याने हा आपल्या अंगावर येतो आणि खूप खोलवर जाऊन स्वतःलाच अनेक प्रश्न विचारण्यास भाग पडतो.

तेर्मेह काय निर्णय घेते, रझियाचे काय होते? आणि नादीर आणि सिमिन घटस्फोट घेतात का? आजोबांचे काय होते? या सगळ्याच प्रशनांची उत्तरं आपल्याला चित्रपटात मिळतातच असे नाही पण ती मिळावीत असे शेवटी वाटतही नाही कारण दिग्दर्शकाने विचारलेले खरे प्रश्न वेगळेच आहेत ...

विश्वेश

काही वर्षांपूर्वी सुप्रसिद्ध लेखिका, कवयित्री अरुणा ढेरे याचे “कृष्णकिनारा” पुस्तक वाचले. या पुस्तकाने मला जिंकलं ते अगदी प्रस्तावनेतच. अरुणा ढेरे प्रस्तावनेत लिहितात... “हे परंपरेचं जग मोठं अद्भुत आहे! कधी तत्वज्ञानाच्या अतिसुंदर चांदण्यानं झगमगतांना, तर कधी मनाविषयीच्या खोल समजुतीच्या निळाईनं वेढलेलं असताना, तर कधी उदात्ताच्या, सर्वकल्याणाच्या उन्हात प्रसन्न हसताना, तर कधी सुख दु:खाच्या विविध रंगांनी बहरुन येताना ते जग पाहिल की, खरोखर आपण स्तिनित होतो. पण पृष्ठभागावरच्या नवलाईखाली तळघरही आहेत अंधाराची, आणि त्यातलं एक मला थोडसं दिसलं. पुष्कळ बायका तिथे मरुन पडलेल्या मी पहिल्या, कुणाच्या गळ्याला देवत्वाचं नख लागलेलं, तर कुणी पातिव्रत्याचं विष प्यालेलं. कुणी निरागसतेचाच कलंक लागून मेलेली. तर कुणी समाज पुरुषाच्या कठोर मिठीत घुसमटून गेलेली. काही झगडल्या होत्या,तर काही ताठ मानेनं जगल्या होत्या. काही अबोल सोसणा-या होत्या. मी एकदाच ते विलक्षण दृष्य पाहिलं, पण आजवर ते विसरु शकले नाही. त्या तळघराच्या अंधारातून येणारा मृत्यूचा वास वेळी अवेळी मला अस्वस्थ करुन टाकतोच आहे. डोळे मिटले की त्या असंख्या बायकांपैकी कुणी ना कुणी मला दिसतेच आहे. कुणी देवळात देवी होऊन बसलेली. कुणी नाटक सिनेमातलं एखादं पात्र म्हणुन आलेली.....या अनुभवातून बाहेर यायचं कसं? एक उपाय म्हणून लिहावसं वाटलं. त्या लिहिण्याची ही अगदी लहानशी सुरुवात आहे. फक्त तिनच तुकडॆ...”

तर या पुस्तकाने भारावून तर गेलोच होतो. आता हे अजून किती लोकांपर्यंत आणि कसे पोचवता येईल, याचा विचार चालू होता आणि म्हणून त्याचे नाट्य रूपांतर करायचे ठरवले.

त्यावेळी त्याची संहिता लिहिण्यासाठी मी मदत करत होतो आणि तेव्हा मी पहिल्यांदा धर्मवीर भारतींचे “कनुप्रिया” वाचले. त्यात राधेच्या दृष्टीकोनातून लिहिलेली एक कविता मला फारच भावली आणि ती आमच्या संहितेतल्या प्रसंगाला अगदी समर्पक होती.

प्रसंग असा होता की कौरव पांडवांचे युद्ध वगैरे सगळे संपलेले आहे, सगळे उलटून काही वर्ष झाली आहेत आणि एक दिवस आचानक म्हातारी राधा द्वारकेत कृष्ण महालात येउन पोहचते आणि कृष्ण तिला सागर किनारी असलेल्या मंदिरात भेटण्याचे वचन देतो. राधा जेव्हा अनेक वर्षानंतर कृष्णाला पुन्हा भेटते तेव्हा तिच्या मनात बरंच काही साचलेलं तिला बोलायचं असतं. कृष्णाला जाब विचारायचा असतो, की का सोडून गेलास मला? ती तसे मनातल्या मनात त्याला विचारातही ... आणि कृष्ण तिला नेहमी प्रमाणे कर्म, धर्माच्या गोष्टी सांगू लागतो. शेवटी राधा त्याला थांबवते आणि म्हणते:

याच संग्रहातील अजून एक कविता जी थेट काळजाला हात घालते. कृष्ण राधेला सोडून पांडवांना मदत करायला गेला आहे, आणि मागे राधा स्वतःला विचारते की मी कोण आहे? मी कोण होते कान्हा साठी?

तुम्ही “कानुप्रिया” नक्की वाचा. पुढेमागे आयुष्यात पुन्हा कधी योग आलाच तर हे नाटक मी पुन्हा उभं करेन आणि रंगमंचावर घेऊन येईन.

- विश्वेश

आज बऱ्याच दिवसांनी रिक्षात बसून तुळशीबागेतील श्रीकृष्ण भुवनमध्ये मिसळ खाण्याचा योग आला.

ऑफिसमधून थेट रिक्षाने प्रस्थान केले. नेहमीचा रस्ता, नेहमीची घाई, नेहमीची धावपळ. पण जसा लकडी पूल ओलांडला, तसं अचानक काहीतरी बदलल्यासारखं वाटलं. जणू वर्तमानातून भूतकाळात प्रवेश केल्यासारखं.

क्षणार्धात डोळ्यांसमोर जुन्या आठवणींची चित्रफीत फिरू लागली. आसपासचं जग हळूहळू कृष्ण-धवल (ब्लॅक अँड व्हाईट) होत गेलं.

पांढरा शर्ट, खाकी पॅन्ट घातलेला मी…

आईबरोबर काकाकुवा मेंशनच्या वीजबिल केंद्राच्या रांगेत उभा.

त्या काळी वीजबिल भरणं म्हणजे एक छोटासा सणच असायचा. कारण बिल भरून झालं की ठरलेला बक्षीस कार्यक्रम,

हॉटेल अगत्यातला डोसा…

किंवा उभ्याचा वडा…

फक्त त्या लालसेपोटी मी वीजबिल भरण्यासाठी उत्साहाने तयार असायचो.

आणि वडील बरोबर असले की?

मग थेट श्रीकृष्णची मिसळ.

पावलं आपोआप तिकडे वळायची.

वडिलांच्या बरोबरीने चालणारा छोटासा मी…

तुळशीबागेतल्या दुकानांच्या रंगीबेरंगी आरासींकडे पाहत डोळे विस्फारलेले असायचे माझे.

फुलं, दागिने, देवांच्या मूर्ती, रंगीबेरंगी कापडं, लहान मुलांचे कपडे, खेळणी…

सगळंच जणू परिकथेसारखं

“काय पहायचं आणि काय सोडायचं?”

श्रीकृष्णमध्ये नेहमीप्रमाणे गर्दी.

तेव्हा वडील मला लाईनमध्ये उभं करून, तोवर रुमाल, पट्टा, एखादं छोटंसं सामान घ्यायला जात.

मी मात्र जागा सोडायचो नाही.

आत शिरताच टूमकन उडी मारून जागा पकडायचो.

समोर मिसळीची प्लेट आली की सगळी इंद्रिये एकाच वेळी जागी व्हायची.

वास, रंग, चव, उष्णता…

सगळं काही अनुभवायचं असायचं.

पहिलाच घास घेताना डोळे मिटायची सवय आजही आहे… तेव्हापासूनचीच.

मनसोक्त मिसळ खाल्ल्यावर नेहमीची पुढची फेरी ठरलेली.

जोगेश्वरीच्या बोळातून बाहेर येत अप्पा बळवंत चौकात.

वडील रसिक साहित्य वाचनालयात पुस्तक बदलायला.

आणि मी कराचीमध्ये लस्सी प्यायला.

त्या लस्सीची गोडी अजूनही जिभेवर रेंगाळते.

आज मात्र…

फक्त मिसळीवरच भागवून परतीच्या प्रवासाला लागलो.

वेळ नाही.

जबाबदाऱ्या आहेत.

मीटिंग्स आहेत.

डेडलाईन्स आहेत.

पुन्हा रिक्षा केली.

परतताना पुन्हा लकडी पूल.

आणि पुन्हा जाणवलं,

हा पूल साधासुधा नाही.

तो दोन काळांना जोडतो.

दोन पिढ्यांमधली दरी सांधतो.

जुन्या पुण्याला नव्या पुण्याशी जोडणारा दुवा.

इथे दुचाकींना आणि लहान वाहनांना पूर्वी परवानगी नव्हती.

जणू काही हा पूल तुम्हाला मुद्दामच सांगतो आहे,

“हळू चाल.

घाई करू नकोस.

आपल्या माणसांना घेऊन चाल,

आठवणींना वेळ दे.”

त्या पुलावर एक लहान मुलगा आईचा हात सोडून कठड्याजवळ उभा होता.

खालच्या पाण्यात मासे.

त्याच्या खाऊतला एक छोटासा तुकडा त्याने राखून ठेवला होता.

तो अलगद पाण्यात टाकत होता.

मग माझ्याकडे पाहून जोरात हात हलवत हसला.

ते हसू…

निर्भेळ.

निर्लेप.

निखळ.

माझाही हात नकळत हलला.

पण त्यासारखं हसू माझ्या चेहऱ्यावर आलंच नाही.

कदाचित ते हसू मी कुठेतरी वाटेत हरवून बसलोय.

कदाचित मोठं होताना आपण ते विसरतो.

कदाचित “जबाबदारी” नावाच्या पिशवीत ते कुठेतरी खोल गुदमरून गेलं असेल.

पूल ओलांडला.

पुन्हा वर्तमान.

मागे वळून पाहिलं.

सगळं धूसर.

जसं एखादं जुनं छायाचित्र हळूहळू विरघळावं.

डोळ्यांत हलकासा ओलावा जमा झाला.

क्षणभर थांबायचं मनात आलं.

पण थांबायला वेळ कुठे?

पुन्हा मोबाईल.

पुन्हा कॉल्स.

पुन्हा काम.

पुन्हा “पैसे छापायचा घाणा”.

पण…

अन गरवारे पुलावर उगाचंच मला अशी असल्याचा भास झाला

ज्यावर लिहिलंय,

“कधी तरी पुन्हा ये.

घाई न करता.

फक्त आठवणींसाठी.”

कदाचित…

पुन्हा एकदा त्या पुलावर उभं राहून,

त्या मुलासारखं हसता आलं…

तर आयुष्य खरंच थोडं हलकं होईल.

- विश्वेश

असे तीळ नव्याने उगवतात का ? कि जन्मापासून असतात ? हजार प्रश्न डोक्यात घर करू लागले.

मी आरसाही बदलून बघितला ... आता हे सगळे बायकोच्या तीक्ष्ण (मला काक म्हणायचे होते ... पण धमक नाही ...) नजरेतून सुटले नाही.

“आज काय विशेष ? स्वताचे इतके निरीक्षण ? चला नाहीतर माझी बस चुकेल ... पुरे झाले आता”,
बायकोचे उत्तराची अपेक्षा नसलेले प्रश्न आणि प्रतिक्रिया कानाजवळून गेल्या ...
मला मात्र स्वताचाच आवाज ऐकू येत होता ...

“च्यायला हा तीळ आला कुठून ? आधी होता का ? आज नेट वर शोधले पाहिजे ... असे कसे झाले यार ...”

नेहमीप्रमाणे गाडी काढली आणि नजर सारखी गाडीतील मागे बघण्याच्या आरश्यात जात होती,
मन म्हणत होते ‘वळव तो आरसा ... बघ लेका तीळ आहे का अजून ...’ पण शेजारी बायको बसली होती ...

मग मी एक शक्कल केली (जो नंतर खरतर मूर्खपणा ठरला), बायको कशी नेहमी कोड्यात घालणारा प्रश्न विचारते ...”ओळख बर .. आज काय वेगळे आहे ?” तसाच मी तिला विचारला ...
“बायको ... सांग बर आज काय नवीन दिसते आहे ?” असे म्हणून तीळ दिसेल असा चेहरा तिच्याकडे वळवला ... “बघ बघ ... ओळख ओळख ...” .... “बघ बघ ... ओळख ओळख ...”
तिने तिरुपतीला बालाजी आपल्याला जितके सेकंद दिसतो (तासान तास रांगेत उभा राहूनही) त्याहि पेक्षा कमी वेळ (म्हणजे ०.३४ सेकन्दन्पेक्षा कमी वेळ ) माझ्या कडे बघितले आणि
“न्हाव्याने मिशी अन-इव्हन कापली आहे ... “ असे म्हणून मोकळी झाली ...
पुढे तिला सोडेपर्यंत मी मुग गिळून गप्प बसलो.

बायको गाडीतून उतरली आणि मी लगेच आरसा वळवला ... तीळ अजून तसाच ...
थोडा हात ओला करून पुन्हा पुसून पहिला ... ‘श्या ... काय पीडा आहे हि नवीनच ...’ स्व-उवाच ऑफिस मध्ये आलो आज का कुणास ठाऊक पण अगदी पार्किंग मधल्या वॉचमन पासून ते रिसेप्शनदादांपर्यंत सगळेच माझ्याकडे पाहून हसले ...

(हो मी अश्याच दुर्दैवी लोकांपैकी एक आहे, ज्यांच्या रेसेप्शन वर दादा बसतात ... )

आता हे नेहमीचे ओळखीच हसणे होते कि ... काही वेगळे .... फार त्रास होत होता ... बर मनोज कुमार सारखे हात तोंडावर ठेऊन चालायचा प्रयत्न केला पण दोन वेळा आपटलो ..

त्या दिवशी तब्येतीचे कारण सांगून ऑफिस मधून लवकर पळ काढला ...
उगाच सारखे वाटत होते कि फिक्कट झाला आहे खरं तर तीळ पण ... पुन्हा वाटायचे नाही ...

आज पूर्ण दिवस ५०% लक्ष तिळाकडे होते अन ... ५०% (बर मान्य करतो ... ते हि तिळाकडेच होते !).

उगाच तो लक्ष्याचा कुठलासा पडीक सिनेमा होता ना ज्यात तो तीळ वाली बाई शोधत असतो तसे काहीसे झाले आहे ...

बघू आता रात्री तरी शांत झोप लागते का !

ह्याबद्दल कोणाला काही माहिती असल्यास सांगू नका… अजून कन्फ्युजन!

- विश्वेश

आमचे सु?पुत्र आता १८ वर्षाचे घोडे झालेत आणि लवकरच उच्च (?) शिक्षणाकरिता बाहेर पडतील, तेव्हा सध्या आमच्या घरी जुन्या गोड आठवणींचा उजाळा आणि नॉस्टॅल्जिक होण्याचे प्रमाण वाढले आहे. अर्थात सगळ्याच आठवणी काही गोड असतातच असे नाही त्यातलीच ही एक...

हा एक स्वानुभवाचा केलेला कल्पनाविष्कार आणि कल्पनाविस्तार आहे ... याचा कुठल्याही हयात व्यक्तीशी संबंध आढळल्यास मी तुमच्या दुख्खात सहभागी आहे आणि देव तुमचे भले करो ....

“डाडू ..... मला डाडू पाहिजे ....भ्या ssssss” मी जरा पान घ्यायला गाडीतून खाली उतरलो आणि मागून आमचे चिरंजीव ओरडले .... झाले ... कधी नव्हे तो आज बायकोने हट्ट केला कि “लॉंग ड्राइव्ह ला जाऊ, पान खाऊ”

शेवटी आला माझ्या मागे .... तिथे पान टपरी वर ... प्रत्येक गोष्टीकडे बोट करून ... “हे काय आहे ? हे कोण आहे ? हे काका शी शी आहेत का ? हे असं का बर करतात ?” असे न संपणारे प्रश्न सुरु झाले ... “भाऊ, लहान पोराला कशाला टपरी वर आणता ... आत्ता पासून सवय लावता कि काय ... काय राव तुम्ही पण ...”, नेहमीच्या पानवाल्याने असा फालुदा केला ... आता तू दिलेले पान काय रंगणार ... श्या ! त्या नेहमीच्या झक्कास पानाला आज कडू लिंबाची चव लागली ...

बर कार्ट्याने मस्त चेरी चा तोबरा भरला होता आणि जोर जोरात मी पान खाल्ले मी पान खाल्ले असा उदो उदो चालू होता ... आजू बाजूच्या लोकांच्या त्या घृणौतुक नजरा चोरत मी पटकन गाडीत शिरलो आणि गाडी भरधाव वेगाने पिटाळंण्यास सुरुवात केली. थोडे पुढे गेल्यावर पहिले तर चिरंजीव पुन्हा स्वतामध्ये गुंगले होते आणि बडबडगीते चालू होती ... “जिलेबी बाई कि काय ...” चला हा मौका साधून बायकोच्या तोंडात पान भरवावे म्हणून गाडीचा गेयर बदलला ... अलगद पानाची पुडी उघडली ... आणि पान भरवणार तितक्यात माझ्या बायकोला मागे टाकून तिच्यातली आई संचारली आणि म्हणाली ... “माझ्या पिल्लुने खाल्ले का पान? अजून पाहिजे ?” असे म्हणून माझ्या हातातून जवळ जवळ हिसकावून घेतले पान ... एक तुकडा पोराला भरवला आणि उरलेले स्वत खाल्ले ... झाल हा चान्स पण गेला. माफ करा पण अश्या रागारागात ते पान गुंडाळलेले कागद मी रस्त्यावर फेकतो हो ... एरवी ओला कचरा आणि सुका कचरा अगदी नेमून दिलेल्या बादलीत असतो ... पण तुमचा असा कचरा झाल्यावर ....

काही गप्पा माराव्यात निवांत म्हणून कुठलाही विषय काढला ... कि त्यातले नको ते शब्द बरोबर पकडून ... “आई, आई ... कहर म्हणजे काय ? आई ... च्यामारी म्हणजे काय ? डाडू अवसान म्हणजे काय ? ...” अरे देवा ! आमच्या कडे एक भली मोठी यादी आहे “कोणते शब्द कार्टे जागे असताना बोलायचे नाहीत” ह्याची !! ती यादी इथे देणे केवळ अशक्य आहे कारण ती अजून evolving आहे .... (कहर, आवरा, च्यायला, मायला तत्सम सगळे शब्द, जाब, जबाबदारी, कर्तव्य, सासू, सासरे, छळ, पळ, मळ इत्यादी इत्यादी ...),

बायकोने एक नेहमीचा इशारा केला .... म्हणजे चला आता हे कार्ट झोपेपर्यंत वेळ, इंधन आणि इच्छा सगळे जाळत फिरत राहा ... च्यामारी लॉंग ड्राइव्ह ... !!

सकाळची वेळ असायची.

घरात अजून थोडी शांतता असायची.

खिडकीतून येणारा कोवळ्या उन्हाचा पिवळसर प्रकाश,

आणि स्वयंपाकघरातून येणारा हलकासा आवाज.

भांडी वाजण्याचा.

पाण्याचा.

कांदा चिरण्याचा.

मी अंथरुणातच असायचो.

अजून पूर्ण जागा झालेलो नसायचो.

आणि तेव्हाच…

तो आवाज यायचा.

“आज मैने तुम्हारे लिये दडपे पोहे किये है… आज वोहीच दडपो…”

अगदी शिरीष कणेकरांनी जसं लिहिलंय,

तसंच काहीसं आमच्या मध्यमवर्गीय घरात

आठवड्यातून चार-पाच वेळा घडायचं.

तो संवाद म्हणजे घोषणा असायची.

सूचना नाही,

विचारणा नाही,

निर्णय असायचा.

आज दडपे पोहे.

मी लगेच उठायचो.

कारण मला माहीत असायचं

आजचा दिवस चांगला जाणार आहे.

आईने स्वयंपाकघरात

पोह्यांची पिशवी उघडलेली असायची.

कांदा कापून ठेवलेला असायचा.

टोमॅटो चिरून त्याच्याच बाजूला.

ओल्या नारळाचा चव असायचा.

आणि तिच्या चेहऱ्यावर

नेहमीचं शांत हसू.

ती पोह्यांवर पाणी

अगदी जपून हलक्या हाताने

शिंपडायची

“जास्त शिंपडू नकोस…

चिकचिकाट होईल,”

ती स्वतःशीच म्हणायची.

दडपे पोहे म्हणजे आमच्या घरात

साधा नाश्ता नव्हता.

तो एक सोहळा होता.

कुठल्याही भरमसाट मसाल्याचा मारा नाही.

जास्त तेल नाही.

दिखावा नाही.

फक्त

कच्चे पोहे.

कांदा.

टोमॅटो.

ओलं खोबरे.

हिरवी मिरची.

वरून हलकीशी फोडणी.

बस्स.

पण त्या ताटात

आईचं संपूर्ण आयुष्य असायचं.

ती ताट माझ्यासमोर ठेवायची.

आणि म्हणायची,

“पटकन खा… त्यातच खरी मजा आहे.”

मी पहिला घास घ्यायचो.

आणि नकळत हसायचो.

कारण ते दडपे पोहे

माझ्यासाठी “गाजर का हलवा” पेक्षाही गोड होते.

त्या पोह्यात साखर नव्हती.

प्रेम होतं

शिंपडलेलं.

कधी शाळेचा ताण.

कधी परीक्षेची भीती.

कधी अपयश.

सगळं त्या पोह्यांमध्ये विरघळायचं.

आईचा एक आवाज

सगळं ठीक करून जायचा.

वर्षं गेली.

घर बदललं.

जबाबदाऱ्या वाढल्या.

आयुष्य वेगात धावू लागलं.

आणि…

तो आवाज हळूहळू हरपला.

आजही मी दडपे पोहे खातो.

हॉटेलमध्ये.

घरी.

कधी मित्रांकडे.

चव चांगली असते.

पोट भरतं.

पण…

काहीतरी अपूर्ण राहतं.

खाल्ल्यानंतरही

भूक राहते.

कदाचित पोट भरतं…

पण मन भरत नाही.

कारण त्या ताटात

आता आई नाही.

तो आवाज नाही.

“आज दडपे पोहे केले आहेत रे…”

हे शब्द नाहीत.

आता दडपे पोहे म्हणजे

फक्त पदार्थ.

तेव्हा दडपे पोहे म्हणजे

आई होती.

म्हणूनच माझ्या ब्लॉगचं नाव

dadpepohe.com ठेवलं.

कारण हा ब्लॉग

आठवणींचा आहे,

तितकेच साधे सच्चे विचार इथे मांडता यावे

म्हणून आहे

त्या हरवलेल्या आवाजासाठी आहे.

त्या आठवणींसाठी आहे.

त्या प्रेमासाठी आहे

जे आता फक्त चवीपुरतं उरलंय.

आजही मी अनेकदा दडपे पोहे खातो.

पण प्रत्येक वेळी

एकच गोष्ट जाणवते…

मी खातो फक्त पोहे.

आई देत होती ते आयुष्य.

आणि म्हणूनच…

दडपे पोहे खाऊनही

आजही माझी भूक संपत नाही.

कारण मला अजूनही

आईचा आवाज ऐकायचा आहे.

“आज मैने तुम्हारे लिये दडपे पोहे किये है…तुम वोहीच दडपो”

धन्यवाद आई

विश्वेश

माझ्या आईकडे तिच्या गाण्यांच्या वह्या होत्या (विशारद होती ती). तिला आवडलेली किंवा ती म्हणत असलेली बरीचशी गाणी तिने ह्या वह्यांमध्ये लिहून ठेवलेली होती. ती मला माझ्या लहानपणापासून म्हणायची की तुला आवडणाऱ्या गाण्यांची एक वही कर, त्यात तुझ्या हातानं ती गाणी लिहून काढ. मी फारसे तिचे कधी ऐकलेच नाही आणि गाणी लिहायची कशाला पाठ आहेत असे मला वाटायचे. पण तिचे म्हणणे असायचे की ही वही तू जेव्हा भविष्यात कधी एकटा असतांना उघडशील आणि त्यातली गाणी तुला एक नॉस्टॅल्जिया देतील. पहिल्यांदा तू ते गाणे कधी ऐकले, तेव्हा तुला कसे वाटले, त्या कवितेबद्दल, संगीताबद्दल, गायकांबद्दल तुला काहीतरी आठवेल आणि ते सगळे तुला एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जाईल जिथे तू एकटा जरी असलास तरी कधीही तुला एकाकी वाटणार नाही, ही सगळी महान लोकं, त्यांच्या कलाकृती तुझ्या बरोबर असतील. हेच तुला बळ देतील.

आज आयुष्याच्या मध्यान्हीला मला या सगळ्याचे महत्व पटते आहे आणि हो गेल्या वर्षीपासून मी देखील अशीच एक “साठवणीतल्या गाण्यांची” वही केली आहे. माझी अत्यंत आवडती गाणी, माझ्या मनाच्या जवळची अनेक गाणी मी या वहीत लिहून ठेवली आहेत आणि ती वही चालतांना मला माझी आई जवळ बसून ती गाणी गुणगुणत असल्याचा भास होतो. ह्या गाण्याच्या वहीतून माझी आई माझ्याबरोबर कायम असेल…

धन्यवाद आई.

विश्वेश

लेखक / कवी - किरण येले

प्रकाशन - ग्रंथाली प्रकाशन

ही कविता जेव्हा मी पहिल्यांदा ऐकली / वाचली होती तेव्हा सुरमाईचा काटा अडकतो तसे घश्यात काहीतरी अडकल्यासारखे झाले, चांगलेच बोचले. किरण येले या माणसाने, एका पुरुषानं वेध घेतला आहे बाई मनाचा अन लिहिल्या आहेत “बाईच्या कविता”. यातली प्रत्येक कविता आपल्याला विचार करायला भाग पाडते की आपण खरंच आपल्या आजूबाजूला असलेल्या बायकांना (आई, बहीण, बायको, मैत्रीण, ऑफिसमधील सह कर्मचारी इ.) यांना खरंच ओळखतो? ओळखू शकतो? आपण म्हणतो वरवर की आम्ही स्त्रियांचा मान ठेवतो पण त्याचे मन? त्याचे काय? त्यात किती खळबळ असू शकते आणि त्यात काय काय चालू असते हे सगळे आपल्याला या कविता वाचतांना जाणवते. पुरुष म्हणून आपण आपल्या आयुष्यातल्या स्त्रियांना किती गृहीत धरतो हे कळते.

या कवितांमध्ये काही मोठ्या कविता आहेत; काही अगदी लहान! पण सगळ्याच खूप आशयघन… प्रत्येकच कवितेतून! अनेक प्रसंगातून कवी त्या त्या घटनेतला गर्भित अर्थ, खराखुरा अर्थ चिमटीत पकडून आपल्यापुढे ठेवतो. मग तो लगोरीचा खेळ असो, बाईचं नोकरी करणं असो… ती शॉपिंग करते, रांगोळ्या काढते… का करते ती हे सारं? त्यातून तिला काय व्यक्‍त करायचं असतं? विशेष म्हणजे हा कविता संग्रह मी माझ्या आईला आणि बायकोला वाचायला दिला. दोघींनाही तो प्रचंड आवडला पण प्रतिक्रिया वेगळ्या होत्या. आई म्हणाली “हे सगळं गृहीतच धरलं जातं, आमच्यावर तसे संस्कार केले जातात, हे असं मनातलं इतक्या सहजपणे व्यक्त होणं आम्हाला नाही जमणार, म्हणूनच हे शेवटी एका पुरुषालाच लिहावं लागलं” मी ते ऐकून खजील झालो. आपल्यापुढे, आपल्या नवऱ्यापुढं व्यक्त होता न येणं हे नक्की कुणाचं वैफल्य?

बाईचं नेहमीचं जगणं मांडतानाही, तिच्या व्यथा मांडतानाही किरण येले तिच्या नेहमीच्या आसपासच्या गोष्टीतून हे सगळं समोर आणतात. खालील ओळी याचा दाखला

हि माझ्या आईची आवडती कविता (रांगोळ्या ही कविताही आईला खूप आवडलेली, खाली दिलेल्या कवितेपेक्षा जास्त पण ती ३ पानी असल्याने इथे देत नाही, तुम्ही पुस्तक घेऊन वाचा):

बायकोचं म्हणणं अगदी वेगळं, बाईला व्यक्त होण्याकरता पुरुषाची गरजच नाही. आम्ही सगळ्याच बाबतीत सेल्फ सफिशियंट व्हायला शिकलो आहोत आता. तिच्या आवडत्या दोन कविता:

बाईनं कळत-नकळत अनुभवलेले कित्येक क्षण जर समजावून घ्यायचे असतील तर एका संवेदनशील पुरुषानं लिहिलेल्या “बाईच्या कविता” वाचायला हव्यात. त्या वाचून स्त्रियांना आत्मप्रत्ययाचा अनुभव येईल आणि पुरुषांनाही ईमरोज या कवीनं विचारलेल्या “आदमी औरत के साथ सोता है, जागता क्‍यों नहीं?” या प्रश्‍नाचं उत्तर शोधायला उद्युक्‍त करेल.

पंधरा वर्षानंतर बाईच्या कविताचा दुसरा भाग “बाई बाई गोष्ट सांग” प्रकाशित झाला. हा काव्यसंग्रह हाती पडताच अगदी अधाशासारखा वाचून काढला, शांत बसून विचार केला, अभिप्राय लिहावा का? जाणवलं की, अजून बऱ्याच गोष्टी समजून घ्यायला हव्यात आणि आणखीन दोनदा हा संग्रह वाचून काढला. हे वाचन चालू असताना एक गोष्ट प्रकर्षानं जाणवली ती म्हणजे पंधरा वर्षात बाई नावाच्या जगात फार बदल झालेत, ते समजणं उमजणं आणि उमजून आपल्या आत समजलेल्या बाईला कागदावर उतरवणं इतकी सोप्पी गोष्ट नव्हती आणि म्हणून कदाचित 15 वर्ष हा माणूस बाई नावाचा धडा गिरवत आपल्यात उतरवत राहिला. या काव्य संग्रहातल्या प्रत्येक कविता या अगदी साध्या रुपकातून अभिव्यक्त झालेल्या असल्या तरी बाई म्हणून तिच्या जगातल्या त्या अत्यंत महत्वाच्या आहेत. आता याच ओळी बघा ना -

तिचं नेहमीचं जगणं मांडतानाही, तिच्या व्यथा मांडतानाही किरण येले तिच्या नेहमीच्या आसपासच्या गोष्टीतून हे सगळं समोर आणतात. खालील ओळी याचा दाखला -

बाई आपलं दुःख लपवत असते, वेदना आपल्या देहाआड लपवून जगाला मात्र नेहमीच हसत सामोरं जात असते आणि एक दिवस ती मरते.. पण त्या वेदना, जखमा मात्र हिरव्या थेंबाने जळून आपलं अस्तित्व स्पष्ट करून जातात, या अर्थाला वाचकापुढे मांडणारी “छातीच्या आतले आणि मांड्यांच्या आतले” ही कविता अगदी भेदक आहे.

नदी आणि बाई यांच्यातलं साम्य स्पष्ट करताना कवी येले यांनी पुरुषांची बाई विषयी असलेली समज इतक्या सुंदर शब्दात मांडलीय की वाचताना व्वा! हे असे शब्द आपसूक बाहेर येतात. नदी ही कविता तुमच्या आतल्या पुरुषाला भिजवून टाकते. या संग्रहातल्या सगळ्याच कविता तुमच्या मनातला बाई नावाचा तळ ढवळून काढतात आणि बाई म्हणून तुमच्या आजूबाजूला असलेल्या जगाकडे बघण्याचा नवा दृष्टिकोन नक्कीच देतात.

ह्या पेक्षा जास्त मी लिहिणार नाही आपण सगळ्यांनी ही पुस्तके जरूर वाचावीत ही इच्छा.

-- विश्वेश

पुस्तकाचे नाव - सीपियाँ - उर्दू, अवधी, मारवाडी, खरी बोली, हिंदी

लेखक / कवी - कबीर, तुलसी, वृंद, रहीम आणि बिहारी, संकलन आणि समीक्षा: जावेद अख्तर

आवृत्ती - प्रथम आ. २५ जानेवारी २०२५

पृष्ठ संख्या - २९६

मूल्य - रु २९९

प्रकाशन - राजकमल प्रकाशन

प्रसिद्ध गीतकार, पटकथा लेखक आणि शायर जावेद अख्तर यांचे अलीकडे एक नवीन पुस्तक आले आहे ज्याचे नाव आहे “सीपियाँ”. या पुस्तकात जावेद अख्तर यांनी कबीर, तुलसी, वृंद, रहीम आणि बिहारी अशा आणि इतर काही कवींच्या दोह्यांचे संकलन केले आहे. भारतीय काव्य परंपरेत दोहा हा अत्यंत लोकप्रिय आणि प्रभावशाली छंद आहे. हे दोहे आपल्या संक्षिप्तता, सरलता आणि सार-गर्भितेसाठी प्रसिद्ध आहे. दोहा असतो केवळ दोन ओळींचा पण आयुष्य उलगडवून दाखवू शकतो, विचार करायला लावणारे प्रश्न निर्माण करू शकतो. दोहा हा छंद हिंदी साहित्यातील भक्ति, नीति आणि प्रेम काव्यात अत्यंत प्रभावशाली भूमिका बजावत आलेला आहे. दोह्याची संक्षिप्तताच त्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे, ज्यामुळे ते म्हणी आणि लोकोक्तींप्रमाणे स्मरणीय बनत गेले. जावेद अख्तर आपल्या आजच्या दैनंदिन जीवनाशी ह्या दोह्यांना जोडतात आणि सांगतात की ह्यातला अर्थ समजून, आत्मसात करून, आचरण करून आपण स्वतःमध्ये आणि समाजमध्येदेखील सकारात्मक बदल घडवून आणू शकतो.

या पुस्तकात जावेद साहेबांनी शेकडो वर्षांपूर्वीचे हे शिंपले आपल्यासमोर उलगडले आणि आपल्या समोर त्यातले मोती मांडले आहेत.

आता रहिम चा हा दोहा बघा: (१६०० च्या शतकातला आहे हा)

आपण आपल्या आयुष्यात अनेकदा हे अनुभवले असेल. खऱ्या वागण्याने दुनिया मिळत नाही, लोक खुश होत नाहीत, आणि खोट्यातून रामाची प्राप्ती होत नाही. इथे राम म्हणजे निष्ठेचे, खऱ्याचे, प्रामाणिकपणाचे प्रतीक आहे.

ह्या कबीरदासाच्या दोह्याची गम्मत अशी की इथे कबीर “बात सम्हारे बोलिये ,बात के हाथ न पाँव” असेही म्हणू शकला असता. पण “बात” तुम्ही कोणतीही करू शकता, शब्द कोणते वापरता याला महत्व आहे. आपल्याला शब्द लक्षात राहतात मग ते कटू असोत व प्रेमळ. याच्या पुढे जाऊन कबीर म्हणतो -

याच विषयावर कवी वृंद म्हणतात:

म्हणजे ज्या प्रकारे वादळात सुटलेला पतंग माहित नाही कुठपर्यंत जाईल, तसेच तुमचे बोललेले शब्द ... आणि यालाच तुलसीदास अगदी समर्पक पणे म्हणतात

गोड वाणी सगळीकडे आनंद पसरवते, हि वाणी म्हणजे एक वशीकरणाचा मंत्रच जणू, म्हणून आपल्या आयुष्यातून कठोर शब्द काढून टाका ...

कावळ्याने कोणाचे धन लुटले आहे, अन कोकिळेने कोणाला काय दिले? आपल्या गोड वाणीने तिने जगाला आपलेसे केले. यावरून आपण शिकतो की वाणी मधाळ असल्याने जग जिंकता येते.

दोह्यांमध्ये रोजच्या आयुष्यातल्या गोष्टींवर जास्त भर असलेला दिसतो, म्हणजे छोट्या छोट्या गोष्टी, आपल्या आजूबाजूच्या, अगदी घरात सहज सापडणाऱ्या ह्यांचा वापर करून दिलेली शिकवण ती ही अगदी सहज सोप्या शब्दात म्हणजे रहीम चा हा दोहा “सुई” बद्दल बोलतो:

आता ह्यात खरंतर सुई हे प्रतिकात्मक आहे, छोट्या गोष्टींकरता. मोठी किंवा महागडी वस्तू मिळाल्यावर लहान किंवा स्वस्त वस्तूचे मूल्य कमी होत नाही. प्रत्येक वस्तूचे स्वतःचे महत्त्व असते.

आता हा रहीम चा दोहा ऐका:

इथे रहीम मुद्दामूनच चटकाय म्हणतो म्हणजे प्रेमाचा धागा झटका देऊन तोडून टाकणे, साधे नाही, चटकण्याचा आवाज इथे रहीमने वापरला आहे, ज्यातून तो हिसका आपल्याला वाचतांनाही जाणवतो.

हे दोहे जरी हे शेकडो वर्षांपूर्वी लिहिले गेले असले तरी आजही ते तितकेच समर्पक वाटतात. दोहा हे अर्ध-सम मात्रिक छंद आहे. दोह्याचे चार चरण असतात. याच्या विषम चरणांत (पहिला व तिसरा) १३ मात्रा आणि सम चरणांत (दुसरा व चौथा) ११ मात्रा असतात.

उदाहरणार्थ :

म्हणजे नुसत्या पोकळ मोठेपणाचा काय उपयोग जर तुम्ही दुसऱ्याच्या उपयोगी पडत नसाल? खजुराचे झाड न सावली देते न हाताशी फळ येते.

या पुस्तकातून मला काही नवीन महाकवींची ओळखही झाली. “महाकवी घाघ” हे नाव मी कधीच ऐकले नव्हते आणि त्यांचे दोहे वाचून पुढे त्यांच्याबद्दल उत्सुकताही वाढली. पुन्हा कधीतरी सविस्तर लिहेन त्यांच्याबद्दल, पण हा दोहा बघा:

ट्विटर (किंवा आता त्याला X म्हणून ओळखतो आपण) जेव्हा पहिल्यांदा आले तेव्हा आपल्याला वाटले १४० अक्षरांत कसे व्यक्त व्हायचे? परंतु शेकडो वर्षांपूर्वीचे हे दोहे बघता त्यांना ४०-५० अक्षरेही पुरली, ते हि अगदी व्याकरणाचे नियम लावून...

जावेद साहेब सांगतात कि कुठल्याही कलेला २ महत्वाची अंग असतात - स्वैर, स्वच्छंद, विचारांचे आणि व्यक्त होण्याचे स्वातंत्र्य आहे आणि दुसरीकडे नियम, बद्धता, सुसूत्रता आणि चौकट आहे. याने कला निखरून येते. उदाहरण म्हणजे हॅम्लेट चे पात्र मूळ कथानकानुसार अत्यंत गोंधळलेले आणि ठाम निर्णय न घेणारे, चलबिचल जरी असले तरी ते सादर करणारा कलाकार “टू ऑर नॉट टू बी” च्या वेळी स्टेजवर आखून दिलेल्या खुणेवर आलाच पाहिजे तरच त्याच्यावर फोकस घेता येईल. तर असे हे दोहे छोट्या सुसूत्र बांधणीतून आपल्याला आयुष्य जगण्याचं ज्ञान देऊन जातात. प्रत्येक दोह्याचे विश्लेषण जावेद साहेबांनी त्यांच्या खुमासदार शैलीत केलेले असल्यामुळे एकदा का तुम्ही हे शिंपले (म्हणजे सीपियाँ) उघडलेत कि तुमच्या मनाच्या ओंजळीत कायमस्वरूपी हे मोती घर करून राहतील. तेव्हा हे पुस्तक नक्की वाचा.

याचा शेवटचा दोहा आहे रहीम यांचा:

झाडं आपली फळं कधीच खात नाहीत, सरोवर आपले पाणी आपणच पीत नाही त्याच प्रमाणे मोठी महान माणसं आपण केलेले काम, जमवलेले सगळॆ दुसऱ्यांवर खर्च करतात ...

-- विश्वेश