कधी कधी आयुष्यात एखादी गोष्ट इतकी सवयीची होते, की तिच्यामागचा इतिहास आपल्याला दिसेनासा होतो.

पूर्णविराम.

स्वल्पविराम,

प्रश्नचिन्ह?

आज ही चिन्ह नसतील तर वाचतांना आपल्याला त्रास होतो. पण एक काळ असा होता, जेव्हा मराठी भाषा या सगळ्यांशिवायही सुंदरपणे जगत होती.

आणि हे सगळे आपल्याला इतकी वर्ष मराठी वाचत आणि लिहीत असतांनाही कसे काय कळले नाही याचे नवलही वाटले आणि काहीसे वाईट ही.

लहानपणी मला कधीच असं वाटलं नाही की शब्दांच्या मध्ये अंतर ठेवायचे असते, मध्ये मध्ये श्वास घ्यावा लागतो, वाक्य योग्य ठिकाणी तोडावी आणि जोडावी लागतात.

तेव्हा वाटायचं शब्द म्हणजे शब्द. ओळ म्हणजे ओळ. गोष्ट म्हणजे खूपसाऱ्या ओळी आणि कविता म्हणजे… पाठ करून चालीत म्हणायची गोष्ट.

आमच्या शाळेत, घरी, वाचनात, वाड्यात, सगळीकडे अभंग, ओवी, मोरोपंतांच्या आर्या, पोवाडे, भारुडं यांचा वावर होता. कुठे तरी वहीत लिहिलेलं, कुठे तरी पुस्तकात छापलेलं, तर बहुतेक वेळा फक्त आठवणीत साठवलेलं आम्ही मुलं सतत म्हणायचो.

म्हणजे आम्ही ते पाठ करायचो.

मोठ्याने म्हणायचो.

तालात.

भावात.

मनापासून.

सदा सर्वदा योग तुझा घडावा |

तुझे कारणी देह माझा पडावा |

उपेक्षु नको गुणवंता अनंता |

रघुनायका मागणे हेचि आतां ||१||

जय जय रघुवीर समर्थ ||

हे म्हणताना कधीच वाटलं नाही की इथे पूर्णविराम आहे का, इथे स्वल्पविराम आहे, इथे प्रश्नचिन्ह आहे.

कारण त्या ओळींमध्ये आधीच श्वासाच्या जागा ठरलेल्या होत्या.

अभंग म्हणताना आवाज आपोआप कडव्या आधी थांबायचा.

ओवीत लय होती.

आर्येत ठरावीक उठाव-बसाव होता.

पोवाड्यात जोश होता.

भारुडात नाट्य होतं.

शब्दांपेक्षा आवाज, त्यातले चढ उतार, चाल महत्वाची होती तेव्हा, अर्थापेक्षा भाव.

पूर्वीच्या मराठी लिखाणात दंडाचा प्रयोग व्हायचा. बहुतेक एक दंड । म्हणजे स्वल्पविराम आणि दोन दंड ।। म्हणजे पूर्णविराम, कदाचित असेल असेल. (याचा अभ्यास चालू आहे)

तेव्हा शब्द वाचले जायचे नाहीत. शब्द अनुभवले जायचे.

आमच्या शाळेतल्या लेले बाई म्हणायच्या “अरे पोरांनो नुसते रेकल्यासारखं राष्ट्रगीत, प्रार्थना म्हणू नका, त्याचा अर्थ समजून घ्या, भावना समजून घ्या, शब्द अनुभवा आणि मग गा”

मग हळूहळू मोठं होताना गद्य आलं.

निबंध आले.

उत्तरपत्रिका आली.

वर्तमानपत्र आलं.

पुस्तकं आली.

आणि अचानक लक्षात आलं अरे, इथे तर थांबायचं कुठे, श्वास कुठं घ्यायचा हे सांगणारी काही चिन्हं असतात!

पूर्णविराम.

स्वल्पविराम,

प्रश्नचिन्ह?

उद्गारवाचक!

शब्दांना आता कागदावर श्वास घेण्याच्या जागा दाखवायला, काही वेळा २ वाक्य जोडायला किंवा काही ठराविक भाव दाखवण्यासाठी या खूणा लागतात.

पण हे कधी, कसं, कुणी ठरवलं याचा मी कधी विचारच केला नव्हता.

आजपर्यंत.

आजच, एका व्हाट्सअँप फॉरवर्ड मध्ये मराठीतील विरामचिन्हांवर एक बातमी आली आणि ती वाचताना एका नावावर माझं लक्ष थांबलं.

थॉमस कँडी.

ब्रिटिश अधिकारी.

इंग्रज.

आणि मराठी भाषेचा एक मोठा शिल्पकार.

हे वाचून उत्सुकता ताणली. (नाहीतर सहसा मी व्हाट्सअँप फॉरवर्ड वाचत नाही)

आपल्या भाषेच्या शिस्तीचा पाया एका परदेशी माणसाने घातला?

या बद्दल अजून जाणून घ्यायचं ठरवलं आणि मी त्या रॅबिट होल मध्ये शिरलो.

एक लेख.

मग दुसरा.

मग तिसरा.

मग संदर्भ.

हा प्रवास अजून सुरूच आहे.

हळूहळू चित्र थोडं थोडं स्पष्ट होत गेलं.

थॉमस कँडी हे केवळ सरकारी अधिकारी नव्हते.

ते मराठीचे विद्यार्थी होते. अभ्यासक होते. या भाषेवर प्रेम करणारे होते.

त्यांनी मराठी व्याकरणावर काम केलं. शब्दकोश तयार केला. शालेय पुस्तकं लिहिली. इतकेच नाही तर इंग्रजी कायदे मराठीत आणले. भाषांतरांची शुद्धता सुधारली.

पण सगळ्यात महत्त्वाचं काम? मराठीला लिहिण्याची शिस्त दिली. त्यांनी “विरामचिन्हांची परिभाषा” हा छोटासा पण ऐतिहासिक ग्रंथ लिहिला.

या पुस्तकात त्यांनी प्रथमच स्पष्ट सांगितलं की वाक्य कुठे संपतं, कुठे थांबतं, कुठे प्रश्न उभा राहतो, कुठे भावना फुटते, हे सगळं कागदावर कसं दाखवायचं. आज आपण हे इतकं सहज वापरतो, की त्यामागचं कष्टाचं काम दिसतच नाही. हे वाचताना मला थोडा धक्का बसला. कारण मला जाणवलं, मी आज जो ब्लॉग लिहितो, जे पुस्तक वाचतो, जे विचार मांडतो, त्यातला प्रत्येक पूर्णविराम, प्रत्येक स्वल्पविराम, प्रत्येक प्रश्नचिन्ह, कुठेतरी कॅन्डींच्या विचारातून आलेला आहे.

माझ्या लहानपणीचे अभंग ओव्या हे आवाजातल्या चढ उतारावर, चालीवर उभे होते. आणि हे सर्व लेखन चिन्हांवर उभे आहेत. दोन्ही सुंदर आहे. पण दोघांचं जग वेगळं आहे. जसे शब्द माणसावर अवलंबून होते तसेच आज माणूस शब्दांवर अवलंबून आहे.

बोलतांना तुमचा गळा विराम ठरवतो तर लिहितांना तोच विराम बिंदू ठरवतो.

आणि या बदलामागे शांतपणे उभा असलेला माणूस “थॉमस कँडी” आणि त्याचे काम हे फारसे कोणाला माहितीही नाही.

ना पुतळा.

ना घोषणा.

ना उत्सव.

फक्त पुस्तकं.

नियम.

शिस्त.

आणि एक अभिजात भाषा.

आज एखादा जुना अभंग ऐकताना बरोब्बर जागी मन थांबतं, कोणत्याही विराम चिन्हाशिवाय. आणि एखादा लेख, निबंध किंवा गोष्ट वाचताना डोळे थांबतात ते या विराम चिन्हांबरोबर. दोन्ही ठिकाणी विराम आहे. फक्त स्वरूप वेगळं आहे. आपल्या आतला आवाज जो आपल्याला ते लिहिलेले वाचून दाखवत असतो तो ह्या सगळ्या चिन्हांचे अनुकरण करत असतो. दोन्हींचा इतिहास आपल्या भाषेत खोलवर मिसळलेला आहे.

हे लिहिताना मला बरेच प्रश्न पडलेत. मराठी भाषा आणि व्याकरण या विषयात शाळेत असतांना कधी फारसा रस घेतला नव्हता याची आता खंत वाटते.

मराठी शाळांनी भाषेला कसं वळण दिलं?

मराठी मुद्रणयंत्र, मुद्रणकला कशी आली?

पहिली मराठी छापील पुस्तकं कोणती?

मराठी पुस्तकांच्या संपादकांनी भाषा कशी घडवली?

या सगळ्यांचा शोध अजून बाकी आहे. पाहू हे रॅबिट होल कुठे नेते मला.

“थॉमस कँडी” बद्दल अधिक इथे वाचा:

संदर्भ

मराठी विश्वकोश: थॉमस कँडी

https://marathivishwakosh.org/3407/

मराठी विकिपीडिया: थॉमस कँडी

https://mr.wikipedia.org/wiki/थॉमस_कँडी

- विश्वेश

आज १३ जुलै, आज पहिला मराठी शब्दकोश तयार करणारे जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ यांचा स्मृतिदिन.

जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ, ज्याची मातृभाषा इंग्रजी होती, ज्याचा मराठीशी काहीही संबंध नव्हता, असा एक ब्रिटीश आपल्या भाषेच्या प्रेमात पडतो काय, त्यासाठी आयुष्य वाहून टाकून शेवटपर्यंत अविवाहित राहतो काय, आणि कोण कुठले परके ब्रिटीश त्याच्याकडून १८५७ साली आपल्याला पुढे आयुष्यभर पुरेल असा सुधारित शब्दकोश तयार करुन घेतात काय, सगळेच अघटित आहे. या कामात त्याच्या साथीला होते थॉमस कँडी.

जेम्स थॉमस मोल्सवर्थ या ब्रिटिश अधिकाऱ्याचे मराठीवर अनंत उपकार आहेत!

भाषा - इराणी
निर्माता / लेखक / दिग्दर्शक - असघर फ़रहादी
कुठे पाहू शकता - ऍमेझॉन प्राईम

आधुनिक इराणी सिनेमा त्याच्या अस्तित्वाला विरोध करणारे वातावरण प्रतिबिंबित करतो. गेल्या काही वर्षात त्या प्रवाहाची शिखरे दिसली: दोन इराणी सिनेमांचे प्रतिष्ठित कान्स फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये झालेले प्रीमियर जगभरतील सिनेमाप्रेमींना लक्षात राहील, मोहम्मद रसौलोफचे “गुड बाय” आणि जाफर पनाहीचे “धिस इस नॉट अ फिल्म” हे चित्रपट मुक्त विचारसरणीच्या इराणी लोकांवर त्यांच्या समाजाने केलेल्या अत्याचारांविषयी तक्रार करतात आणि त्यातून मार्ग शोधतांना दिसतात. इराण एक आधुनिक राष्ट्र जे इस्लामिक कायद्यानुसार जगण्याचा प्रयत्न करते. चित्रपटाच्या कथेचा इस्लामशी कोणताही वाद नाही, परंतु अश्या धार्मिक कायद्याच्या नियमांचा वापर माणुसकीचा ह्रास करू शकते हे तो दाखवतो. माझ्या वकील मित्राने मला एकदा कायद्याची सोपी व्याख्या सांगितली होती - कायदे हे काल्पनिक परिस्थिती उद्भवण्यापूर्वी त्यांचे नियमन करण्याचा प्रयत्न आहेत. पण जर कायदे नियमांच्या ऐवजी तत्त्वांनी बनलेले असतील तर? ते मानवी स्वभावाशी अधिक योग्य असतील? असे आपल्याला हा चित्रपट पाहून सतत वाटत राहते.

सगर फरहादीचा “ए सेपरेशन” हा असाच एक आधुनिक इराणी चित्रपट. जगभरातील जवळजवळ सगळ्याच फिल्म फेस्टिवल मध्ये गौरवलेला असा हा सुप्रसिद्ध इराणी चित्रपट. हा चित्रपट एका मध्यमवर्गीय इराणी कुटुंबाचा संघर्ष दाखवतो. हे एक पुरोगामी मध्यमवर्गीय कुटुंब आहे. लग्नाच्या १४ वर्षानंतर सिमिन (लीला हातमी) आणि नादीर (पेमन मोआदी), त्यांची हुशार, संवेदनशील ११ वर्षांची मुलगी तेर्मेह (सरिना फरहादी) आणि अल्झायमरने ग्रस्त असलेल्या आणि सतत काळजी करणाऱ्या नादेरच्या वृद्ध वडिलांसोबत (अली-असगर शाहबाजी) एका फ्लॅटमध्ये राहतात. दोघेही नवरा बायको नोकरी करतात आणि त्यांच्या मुलीच्या शिक्षणासाठी अत्यंत महत्त्वाकांक्षी आहेत, त्यांनी त्यांच्या छोट्याश्या फ्लॅटमध्ये तिच्या शाळेतील एका शिक्षिकेची वैयक्तिक शिक्षक म्हणून नियुक्ती केली आहे जेणेकरून तिला महत्त्वाच्या परीक्षांसाठी अतिरिक्त प्रशिक्षण दिले जाईल. पण आता सिमिनला इराण सोडून अशा देशात जायचे आहे जेथे सामान्यतः महिलांसाठी आणि विशेषतः तिच्या मुलीसाठी अधिक संधी आहेत; अधिक स्वातंत्र्य आहे. नादीर म्हणतो की वडील असे पर्यंत हे शक्यच नाही. वडिलांची काळजी घेण्यासाठी त्यांना इराणमध्ये राहावे लागेल. या कारणामुळे सिमिन घर सोडून निघून जाते. जाताना रझिया नामक मोलकरणीला घरकाम आणि सासऱ्यांची काळजी घेण्यासाठी ती कामावर ठेऊन घेते.

पहिल्याच दिवशी रझिया कामावर येते आणि पाहते कि आजोबांनी कपडे खराब केले आहेत आणि ते बदलावे लागतील, परपुरुषाचे कपडे बदलावे लागतील असे तिला अजिबात वाटले नव्हते, तिच्या मते ते तिच्या धर्मात पाप होते. तिची तळमळ, कुचंबणा, ओढाताण दिग्दर्शकाने फार प्रभावी पद्धतीने मांडली आहे. रझिया रोज तिच्या छोट्या मुलीला घेऊन नादीरच्या घरी येत असते (फारच अप्रतिम काम केले आहे ह्या छोटीने) आणि ती गर्भवती देखील असते. घरच्या आर्थिक ओढाताणीमुळे आणि कर्जामुळे तिला हे काम नाईलाजानेच करावे लागत असते.

पुढे रझिया, नादीर, आजोबा यांच्याबरोबर एक विचित्र घटना घडते त्यात नादीरचे आणि रझियाचे कुटुंब त्यात फरफटले जाते. घरात अश्या काही घटना घडतात कि ज्यामुळे तेर्मेह मनातून दुःखी होते आणि शेवटी आईबाबांच्या घटस्फोटाच्या निर्णायक दिवशी “मुली तुला आई कडे राहायचे कि बाबांकडे” हा प्रश्न ऐकून ती पुरती कोलमडते.

चांगले कलाकार या चित्रपटाचे सोने करतात, मोआदी आणि हातमी, पती-पत्नी या नात्याने, त्यांची पात्रे खऱ्या हेतूने वावरत आहेत हे आपल्याला पटवून देण्यात यशस्वी होतात, त्यांचे एकमेकांवर प्रेम आहे पण तात्विक मतभेदही आहे, वेगळे राहायचे आहे पण काळजीहि आहे. रझिया ची मानसिक ओढाताण आणि तापट नवऱ्यासमोर होणारी तिची चलबिचल तिने कमालीची साकारली आहे. या सिनेमाची संपूर्ण हाताळणी अत्यंत वास्तववादी झाल्याने हा आपल्या अंगावर येतो आणि खूप खोलवर जाऊन स्वतःलाच अनेक प्रश्न विचारण्यास भाग पडतो.

तेर्मेह काय निर्णय घेते, रझियाचे काय होते? आणि नादीर आणि सिमिन घटस्फोट घेतात का? आजोबांचे काय होते? या सगळ्याच प्रशनांची उत्तरं आपल्याला चित्रपटात मिळतातच असे नाही पण ती मिळावीत असे शेवटी वाटतही नाही कारण दिग्दर्शकाने विचारलेले खरे प्रश्न वेगळेच आहेत ...

विश्वेश

काही वर्षांपूर्वी सुप्रसिद्ध लेखिका, कवयित्री अरुणा ढेरे याचे “कृष्णकिनारा” पुस्तक वाचले. या पुस्तकाने मला जिंकलं ते अगदी प्रस्तावनेतच. अरुणा ढेरे प्रस्तावनेत लिहितात... “हे परंपरेचं जग मोठं अद्भुत आहे! कधी तत्वज्ञानाच्या अतिसुंदर चांदण्यानं झगमगतांना, तर कधी मनाविषयीच्या खोल समजुतीच्या निळाईनं वेढलेलं असताना, तर कधी उदात्ताच्या, सर्वकल्याणाच्या उन्हात प्रसन्न हसताना, तर कधी सुख दु:खाच्या विविध रंगांनी बहरुन येताना ते जग पाहिल की, खरोखर आपण स्तिनित होतो. पण पृष्ठभागावरच्या नवलाईखाली तळघरही आहेत अंधाराची, आणि त्यातलं एक मला थोडसं दिसलं. पुष्कळ बायका तिथे मरुन पडलेल्या मी पहिल्या, कुणाच्या गळ्याला देवत्वाचं नख लागलेलं, तर कुणी पातिव्रत्याचं विष प्यालेलं. कुणी निरागसतेचाच कलंक लागून मेलेली. तर कुणी समाज पुरुषाच्या कठोर मिठीत घुसमटून गेलेली. काही झगडल्या होत्या,तर काही ताठ मानेनं जगल्या होत्या. काही अबोल सोसणा-या होत्या. मी एकदाच ते विलक्षण दृष्य पाहिलं, पण आजवर ते विसरु शकले नाही. त्या तळघराच्या अंधारातून येणारा मृत्यूचा वास वेळी अवेळी मला अस्वस्थ करुन टाकतोच आहे. डोळे मिटले की त्या असंख्या बायकांपैकी कुणी ना कुणी मला दिसतेच आहे. कुणी देवळात देवी होऊन बसलेली. कुणी नाटक सिनेमातलं एखादं पात्र म्हणुन आलेली.....या अनुभवातून बाहेर यायचं कसं? एक उपाय म्हणून लिहावसं वाटलं. त्या लिहिण्याची ही अगदी लहानशी सुरुवात आहे. फक्त तिनच तुकडॆ...”

तर या पुस्तकाने भारावून तर गेलोच होतो. आता हे अजून किती लोकांपर्यंत आणि कसे पोचवता येईल, याचा विचार चालू होता आणि म्हणून त्याचे नाट्य रूपांतर करायचे ठरवले.

त्यावेळी त्याची संहिता लिहिण्यासाठी मी मदत करत होतो आणि तेव्हा मी पहिल्यांदा धर्मवीर भारतींचे “कनुप्रिया” वाचले. त्यात राधेच्या दृष्टीकोनातून लिहिलेली एक कविता मला फारच भावली आणि ती आमच्या संहितेतल्या प्रसंगाला अगदी समर्पक होती.

प्रसंग असा होता की कौरव पांडवांचे युद्ध वगैरे सगळे संपलेले आहे, सगळे उलटून काही वर्ष झाली आहेत आणि एक दिवस आचानक म्हातारी राधा द्वारकेत कृष्ण महालात येउन पोहचते आणि कृष्ण तिला सागर किनारी असलेल्या मंदिरात भेटण्याचे वचन देतो. राधा जेव्हा अनेक वर्षानंतर कृष्णाला पुन्हा भेटते तेव्हा तिच्या मनात बरंच काही साचलेलं तिला बोलायचं असतं. कृष्णाला जाब विचारायचा असतो, की का सोडून गेलास मला? ती तसे मनातल्या मनात त्याला विचारातही ... आणि कृष्ण तिला नेहमी प्रमाणे कर्म, धर्माच्या गोष्टी सांगू लागतो. शेवटी राधा त्याला थांबवते आणि म्हणते:

याच संग्रहातील अजून एक कविता जी थेट काळजाला हात घालते. कृष्ण राधेला सोडून पांडवांना मदत करायला गेला आहे, आणि मागे राधा स्वतःला विचारते की मी कोण आहे? मी कोण होते कान्हा साठी?

तुम्ही “कानुप्रिया” नक्की वाचा. पुढेमागे आयुष्यात पुन्हा कधी योग आलाच तर हे नाटक मी पुन्हा उभं करेन आणि रंगमंचावर घेऊन येईन.

- विश्वेश

आज बऱ्याच दिवसांनी रिक्षात बसून तुळशीबागेतील श्रीकृष्ण भुवनमध्ये मिसळ खाण्याचा योग आला.

ऑफिसमधून थेट रिक्षाने प्रस्थान केले. नेहमीचा रस्ता, नेहमीची घाई, नेहमीची धावपळ. पण जसा लकडी पूल ओलांडला, तसं अचानक काहीतरी बदलल्यासारखं वाटलं. जणू वर्तमानातून भूतकाळात प्रवेश केल्यासारखं.

क्षणार्धात डोळ्यांसमोर जुन्या आठवणींची चित्रफीत फिरू लागली. आसपासचं जग हळूहळू कृष्ण-धवल (ब्लॅक अँड व्हाईट) होत गेलं.

पांढरा शर्ट, खाकी पॅन्ट घातलेला मी…

आईबरोबर काकाकुवा मेंशनच्या वीजबिल केंद्राच्या रांगेत उभा.

त्या काळी वीजबिल भरणं म्हणजे एक छोटासा सणच असायचा. कारण बिल भरून झालं की ठरलेला बक्षीस कार्यक्रम,

हॉटेल अगत्यातला डोसा…

किंवा उभ्याचा वडा…

फक्त त्या लालसेपोटी मी वीजबिल भरण्यासाठी उत्साहाने तयार असायचो.

आणि वडील बरोबर असले की?

मग थेट श्रीकृष्णची मिसळ.

पावलं आपोआप तिकडे वळायची.

वडिलांच्या बरोबरीने चालणारा छोटासा मी…

तुळशीबागेतल्या दुकानांच्या रंगीबेरंगी आरासींकडे पाहत डोळे विस्फारलेले असायचे माझे.

फुलं, दागिने, देवांच्या मूर्ती, रंगीबेरंगी कापडं, लहान मुलांचे कपडे, खेळणी…

सगळंच जणू परिकथेसारखं

“काय पहायचं आणि काय सोडायचं?”

श्रीकृष्णमध्ये नेहमीप्रमाणे गर्दी.

तेव्हा वडील मला लाईनमध्ये उभं करून, तोवर रुमाल, पट्टा, एखादं छोटंसं सामान घ्यायला जात.

मी मात्र जागा सोडायचो नाही.

आत शिरताच टूमकन उडी मारून जागा पकडायचो.

समोर मिसळीची प्लेट आली की सगळी इंद्रिये एकाच वेळी जागी व्हायची.

वास, रंग, चव, उष्णता…

सगळं काही अनुभवायचं असायचं.

पहिलाच घास घेताना डोळे मिटायची सवय आजही आहे… तेव्हापासूनचीच.

मनसोक्त मिसळ खाल्ल्यावर नेहमीची पुढची फेरी ठरलेली.

जोगेश्वरीच्या बोळातून बाहेर येत अप्पा बळवंत चौकात.

वडील रसिक साहित्य वाचनालयात पुस्तक बदलायला.

आणि मी कराचीमध्ये लस्सी प्यायला.

त्या लस्सीची गोडी अजूनही जिभेवर रेंगाळते.

आज मात्र…

फक्त मिसळीवरच भागवून परतीच्या प्रवासाला लागलो.

वेळ नाही.

जबाबदाऱ्या आहेत.

मीटिंग्स आहेत.

डेडलाईन्स आहेत.

पुन्हा रिक्षा केली.

परतताना पुन्हा लकडी पूल.

आणि पुन्हा जाणवलं,

हा पूल साधासुधा नाही.

तो दोन काळांना जोडतो.

दोन पिढ्यांमधली दरी सांधतो.

जुन्या पुण्याला नव्या पुण्याशी जोडणारा दुवा.

इथे दुचाकींना आणि लहान वाहनांना पूर्वी परवानगी नव्हती.

जणू काही हा पूल तुम्हाला मुद्दामच सांगतो आहे,

“हळू चाल.

घाई करू नकोस.

आपल्या माणसांना घेऊन चाल,

आठवणींना वेळ दे.”

त्या पुलावर एक लहान मुलगा आईचा हात सोडून कठड्याजवळ उभा होता.

खालच्या पाण्यात मासे.

त्याच्या खाऊतला एक छोटासा तुकडा त्याने राखून ठेवला होता.

तो अलगद पाण्यात टाकत होता.

मग माझ्याकडे पाहून जोरात हात हलवत हसला.

ते हसू…

निर्भेळ.

निर्लेप.

निखळ.

माझाही हात नकळत हलला.

पण त्यासारखं हसू माझ्या चेहऱ्यावर आलंच नाही.

कदाचित ते हसू मी कुठेतरी वाटेत हरवून बसलोय.

कदाचित मोठं होताना आपण ते विसरतो.

कदाचित “जबाबदारी” नावाच्या पिशवीत ते कुठेतरी खोल गुदमरून गेलं असेल.

पूल ओलांडला.

पुन्हा वर्तमान.

मागे वळून पाहिलं.

सगळं धूसर.

जसं एखादं जुनं छायाचित्र हळूहळू विरघळावं.

डोळ्यांत हलकासा ओलावा जमा झाला.

क्षणभर थांबायचं मनात आलं.

पण थांबायला वेळ कुठे?

पुन्हा मोबाईल.

पुन्हा कॉल्स.

पुन्हा काम.

पुन्हा “पैसे छापायचा घाणा”.

पण…

अन गरवारे पुलावर उगाचंच मला अशी असल्याचा भास झाला

ज्यावर लिहिलंय,

“कधी तरी पुन्हा ये.

घाई न करता.

फक्त आठवणींसाठी.”

कदाचित…

पुन्हा एकदा त्या पुलावर उभं राहून,

त्या मुलासारखं हसता आलं…

तर आयुष्य खरंच थोडं हलकं होईल.

- विश्वेश

असे तीळ नव्याने उगवतात का ? कि जन्मापासून असतात ? हजार प्रश्न डोक्यात घर करू लागले.

मी आरसाही बदलून बघितला ... आता हे सगळे बायकोच्या तीक्ष्ण (मला काक म्हणायचे होते ... पण धमक नाही ...) नजरेतून सुटले नाही.

“आज काय विशेष ? स्वताचे इतके निरीक्षण ? चला नाहीतर माझी बस चुकेल ... पुरे झाले आता”,
बायकोचे उत्तराची अपेक्षा नसलेले प्रश्न आणि प्रतिक्रिया कानाजवळून गेल्या ...
मला मात्र स्वताचाच आवाज ऐकू येत होता ...

“च्यायला हा तीळ आला कुठून ? आधी होता का ? आज नेट वर शोधले पाहिजे ... असे कसे झाले यार ...”

नेहमीप्रमाणे गाडी काढली आणि नजर सारखी गाडीतील मागे बघण्याच्या आरश्यात जात होती,
मन म्हणत होते ‘वळव तो आरसा ... बघ लेका तीळ आहे का अजून ...’ पण शेजारी बायको बसली होती ...

मग मी एक शक्कल केली (जो नंतर खरतर मूर्खपणा ठरला), बायको कशी नेहमी कोड्यात घालणारा प्रश्न विचारते ...”ओळख बर .. आज काय वेगळे आहे ?” तसाच मी तिला विचारला ...
“बायको ... सांग बर आज काय नवीन दिसते आहे ?” असे म्हणून तीळ दिसेल असा चेहरा तिच्याकडे वळवला ... “बघ बघ ... ओळख ओळख ...” .... “बघ बघ ... ओळख ओळख ...”
तिने तिरुपतीला बालाजी आपल्याला जितके सेकंद दिसतो (तासान तास रांगेत उभा राहूनही) त्याहि पेक्षा कमी वेळ (म्हणजे ०.३४ सेकन्दन्पेक्षा कमी वेळ ) माझ्या कडे बघितले आणि
“न्हाव्याने मिशी अन-इव्हन कापली आहे ... “ असे म्हणून मोकळी झाली ...
पुढे तिला सोडेपर्यंत मी मुग गिळून गप्प बसलो.

बायको गाडीतून उतरली आणि मी लगेच आरसा वळवला ... तीळ अजून तसाच ...
थोडा हात ओला करून पुन्हा पुसून पहिला ... ‘श्या ... काय पीडा आहे हि नवीनच ...’ स्व-उवाच ऑफिस मध्ये आलो आज का कुणास ठाऊक पण अगदी पार्किंग मधल्या वॉचमन पासून ते रिसेप्शनदादांपर्यंत सगळेच माझ्याकडे पाहून हसले ...

(हो मी अश्याच दुर्दैवी लोकांपैकी एक आहे, ज्यांच्या रेसेप्शन वर दादा बसतात ... )

आता हे नेहमीचे ओळखीच हसणे होते कि ... काही वेगळे .... फार त्रास होत होता ... बर मनोज कुमार सारखे हात तोंडावर ठेऊन चालायचा प्रयत्न केला पण दोन वेळा आपटलो ..

त्या दिवशी तब्येतीचे कारण सांगून ऑफिस मधून लवकर पळ काढला ...
उगाच सारखे वाटत होते कि फिक्कट झाला आहे खरं तर तीळ पण ... पुन्हा वाटायचे नाही ...

आज पूर्ण दिवस ५०% लक्ष तिळाकडे होते अन ... ५०% (बर मान्य करतो ... ते हि तिळाकडेच होते !).

उगाच तो लक्ष्याचा कुठलासा पडीक सिनेमा होता ना ज्यात तो तीळ वाली बाई शोधत असतो तसे काहीसे झाले आहे ...

बघू आता रात्री तरी शांत झोप लागते का !

ह्याबद्दल कोणाला काही माहिती असल्यास सांगू नका… अजून कन्फ्युजन!

- विश्वेश

आमचे सु?पुत्र आता १८ वर्षाचे घोडे झालेत आणि लवकरच उच्च (?) शिक्षणाकरिता बाहेर पडतील, तेव्हा सध्या आमच्या घरी जुन्या गोड आठवणींचा उजाळा आणि नॉस्टॅल्जिक होण्याचे प्रमाण वाढले आहे. अर्थात सगळ्याच आठवणी काही गोड असतातच असे नाही त्यातलीच ही एक...

हा एक स्वानुभवाचा केलेला कल्पनाविष्कार आणि कल्पनाविस्तार आहे ... याचा कुठल्याही हयात व्यक्तीशी संबंध आढळल्यास मी तुमच्या दुख्खात सहभागी आहे आणि देव तुमचे भले करो ....

“डाडू ..... मला डाडू पाहिजे ....भ्या ssssss” मी जरा पान घ्यायला गाडीतून खाली उतरलो आणि मागून आमचे चिरंजीव ओरडले .... झाले ... कधी नव्हे तो आज बायकोने हट्ट केला कि “लॉंग ड्राइव्ह ला जाऊ, पान खाऊ”

शेवटी आला माझ्या मागे .... तिथे पान टपरी वर ... प्रत्येक गोष्टीकडे बोट करून ... “हे काय आहे ? हे कोण आहे ? हे काका शी शी आहेत का ? हे असं का बर करतात ?” असे न संपणारे प्रश्न सुरु झाले ... “भाऊ, लहान पोराला कशाला टपरी वर आणता ... आत्ता पासून सवय लावता कि काय ... काय राव तुम्ही पण ...”, नेहमीच्या पानवाल्याने असा फालुदा केला ... आता तू दिलेले पान काय रंगणार ... श्या ! त्या नेहमीच्या झक्कास पानाला आज कडू लिंबाची चव लागली ...

बर कार्ट्याने मस्त चेरी चा तोबरा भरला होता आणि जोर जोरात मी पान खाल्ले मी पान खाल्ले असा उदो उदो चालू होता ... आजू बाजूच्या लोकांच्या त्या घृणौतुक नजरा चोरत मी पटकन गाडीत शिरलो आणि गाडी भरधाव वेगाने पिटाळंण्यास सुरुवात केली. थोडे पुढे गेल्यावर पहिले तर चिरंजीव पुन्हा स्वतामध्ये गुंगले होते आणि बडबडगीते चालू होती ... “जिलेबी बाई कि काय ...” चला हा मौका साधून बायकोच्या तोंडात पान भरवावे म्हणून गाडीचा गेयर बदलला ... अलगद पानाची पुडी उघडली ... आणि पान भरवणार तितक्यात माझ्या बायकोला मागे टाकून तिच्यातली आई संचारली आणि म्हणाली ... “माझ्या पिल्लुने खाल्ले का पान? अजून पाहिजे ?” असे म्हणून माझ्या हातातून जवळ जवळ हिसकावून घेतले पान ... एक तुकडा पोराला भरवला आणि उरलेले स्वत खाल्ले ... झाल हा चान्स पण गेला. माफ करा पण अश्या रागारागात ते पान गुंडाळलेले कागद मी रस्त्यावर फेकतो हो ... एरवी ओला कचरा आणि सुका कचरा अगदी नेमून दिलेल्या बादलीत असतो ... पण तुमचा असा कचरा झाल्यावर ....

काही गप्पा माराव्यात निवांत म्हणून कुठलाही विषय काढला ... कि त्यातले नको ते शब्द बरोबर पकडून ... “आई, आई ... कहर म्हणजे काय ? आई ... च्यामारी म्हणजे काय ? डाडू अवसान म्हणजे काय ? ...” अरे देवा ! आमच्या कडे एक भली मोठी यादी आहे “कोणते शब्द कार्टे जागे असताना बोलायचे नाहीत” ह्याची !! ती यादी इथे देणे केवळ अशक्य आहे कारण ती अजून evolving आहे .... (कहर, आवरा, च्यायला, मायला तत्सम सगळे शब्द, जाब, जबाबदारी, कर्तव्य, सासू, सासरे, छळ, पळ, मळ इत्यादी इत्यादी ...),

बायकोने एक नेहमीचा इशारा केला .... म्हणजे चला आता हे कार्ट झोपेपर्यंत वेळ, इंधन आणि इच्छा सगळे जाळत फिरत राहा ... च्यामारी लॉंग ड्राइव्ह ... !!

सकाळची वेळ असायची.

घरात अजून थोडी शांतता असायची.

खिडकीतून येणारा कोवळ्या उन्हाचा पिवळसर प्रकाश,

आणि स्वयंपाकघरातून येणारा हलकासा आवाज.

भांडी वाजण्याचा.

पाण्याचा.

कांदा चिरण्याचा.

मी अंथरुणातच असायचो.

अजून पूर्ण जागा झालेलो नसायचो.

आणि तेव्हाच…

तो आवाज यायचा.

“आज मैने तुम्हारे लिये दडपे पोहे किये है… आज वोहीच दडपो…”

अगदी शिरीष कणेकरांनी जसं लिहिलंय,

तसंच काहीसं आमच्या मध्यमवर्गीय घरात

आठवड्यातून चार-पाच वेळा घडायचं.

तो संवाद म्हणजे घोषणा असायची.

सूचना नाही,

विचारणा नाही,

निर्णय असायचा.

आज दडपे पोहे.

मी लगेच उठायचो.

कारण मला माहीत असायचं

आजचा दिवस चांगला जाणार आहे.

आईने स्वयंपाकघरात

पोह्यांची पिशवी उघडलेली असायची.

कांदा कापून ठेवलेला असायचा.

टोमॅटो चिरून त्याच्याच बाजूला.

ओल्या नारळाचा चव असायचा.

आणि तिच्या चेहऱ्यावर

नेहमीचं शांत हसू.

ती पोह्यांवर पाणी

अगदी जपून हलक्या हाताने

शिंपडायची

“जास्त शिंपडू नकोस…

चिकचिकाट होईल,”

ती स्वतःशीच म्हणायची.

दडपे पोहे म्हणजे आमच्या घरात

साधा नाश्ता नव्हता.

तो एक सोहळा होता.

कुठल्याही भरमसाट मसाल्याचा मारा नाही.

जास्त तेल नाही.

दिखावा नाही.

फक्त

कच्चे पोहे.

कांदा.

टोमॅटो.

ओलं खोबरे.

हिरवी मिरची.

वरून हलकीशी फोडणी.

बस्स.

पण त्या ताटात

आईचं संपूर्ण आयुष्य असायचं.

ती ताट माझ्यासमोर ठेवायची.

आणि म्हणायची,

“पटकन खा… त्यातच खरी मजा आहे.”

मी पहिला घास घ्यायचो.

आणि नकळत हसायचो.

कारण ते दडपे पोहे

माझ्यासाठी “गाजर का हलवा” पेक्षाही गोड होते.

त्या पोह्यात साखर नव्हती.

प्रेम होतं

शिंपडलेलं.

कधी शाळेचा ताण.

कधी परीक्षेची भीती.

कधी अपयश.

सगळं त्या पोह्यांमध्ये विरघळायचं.

आईचा एक आवाज

सगळं ठीक करून जायचा.

वर्षं गेली.

घर बदललं.

जबाबदाऱ्या वाढल्या.

आयुष्य वेगात धावू लागलं.

आणि…

तो आवाज हळूहळू हरपला.

आजही मी दडपे पोहे खातो.

हॉटेलमध्ये.

घरी.

कधी मित्रांकडे.

चव चांगली असते.

पोट भरतं.

पण…

काहीतरी अपूर्ण राहतं.

खाल्ल्यानंतरही

भूक राहते.

कदाचित पोट भरतं…

पण मन भरत नाही.

कारण त्या ताटात

आता आई नाही.

तो आवाज नाही.

“आज दडपे पोहे केले आहेत रे…”

हे शब्द नाहीत.

आता दडपे पोहे म्हणजे

फक्त पदार्थ.

तेव्हा दडपे पोहे म्हणजे

आई होती.

म्हणूनच माझ्या ब्लॉगचं नाव

dadpepohe.com ठेवलं.

कारण हा ब्लॉग

आठवणींचा आहे,

तितकेच साधे सच्चे विचार इथे मांडता यावे

म्हणून आहे

त्या हरवलेल्या आवाजासाठी आहे.

त्या आठवणींसाठी आहे.

त्या प्रेमासाठी आहे

जे आता फक्त चवीपुरतं उरलंय.

आजही मी अनेकदा दडपे पोहे खातो.

पण प्रत्येक वेळी

एकच गोष्ट जाणवते…

मी खातो फक्त पोहे.

आई देत होती ते आयुष्य.

आणि म्हणूनच…

दडपे पोहे खाऊनही

आजही माझी भूक संपत नाही.

कारण मला अजूनही

आईचा आवाज ऐकायचा आहे.

“आज मैने तुम्हारे लिये दडपे पोहे किये है…तुम वोहीच दडपो”

धन्यवाद आई

विश्वेश

माझ्या आईकडे तिच्या गाण्यांच्या वह्या होत्या (विशारद होती ती). तिला आवडलेली किंवा ती म्हणत असलेली बरीचशी गाणी तिने ह्या वह्यांमध्ये लिहून ठेवलेली होती. ती मला माझ्या लहानपणापासून म्हणायची की तुला आवडणाऱ्या गाण्यांची एक वही कर, त्यात तुझ्या हातानं ती गाणी लिहून काढ. मी फारसे तिचे कधी ऐकलेच नाही आणि गाणी लिहायची कशाला पाठ आहेत असे मला वाटायचे. पण तिचे म्हणणे असायचे की ही वही तू जेव्हा भविष्यात कधी एकटा असतांना उघडशील आणि त्यातली गाणी तुला एक नॉस्टॅल्जिया देतील. पहिल्यांदा तू ते गाणे कधी ऐकले, तेव्हा तुला कसे वाटले, त्या कवितेबद्दल, संगीताबद्दल, गायकांबद्दल तुला काहीतरी आठवेल आणि ते सगळे तुला एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जाईल जिथे तू एकटा जरी असलास तरी कधीही तुला एकाकी वाटणार नाही, ही सगळी महान लोकं, त्यांच्या कलाकृती तुझ्या बरोबर असतील. हेच तुला बळ देतील.

आज आयुष्याच्या मध्यान्हीला मला या सगळ्याचे महत्व पटते आहे आणि हो गेल्या वर्षीपासून मी देखील अशीच एक “साठवणीतल्या गाण्यांची” वही केली आहे. माझी अत्यंत आवडती गाणी, माझ्या मनाच्या जवळची अनेक गाणी मी या वहीत लिहून ठेवली आहेत आणि ती वही चालतांना मला माझी आई जवळ बसून ती गाणी गुणगुणत असल्याचा भास होतो. ह्या गाण्याच्या वहीतून माझी आई माझ्याबरोबर कायम असेल…

धन्यवाद आई.

विश्वेश

लेखक / कवी - किरण येले

प्रकाशन - ग्रंथाली प्रकाशन

ही कविता जेव्हा मी पहिल्यांदा ऐकली / वाचली होती तेव्हा सुरमाईचा काटा अडकतो तसे घश्यात काहीतरी अडकल्यासारखे झाले, चांगलेच बोचले. किरण येले या माणसाने, एका पुरुषानं वेध घेतला आहे बाई मनाचा अन लिहिल्या आहेत “बाईच्या कविता”. यातली प्रत्येक कविता आपल्याला विचार करायला भाग पाडते की आपण खरंच आपल्या आजूबाजूला असलेल्या बायकांना (आई, बहीण, बायको, मैत्रीण, ऑफिसमधील सह कर्मचारी इ.) यांना खरंच ओळखतो? ओळखू शकतो? आपण म्हणतो वरवर की आम्ही स्त्रियांचा मान ठेवतो पण त्याचे मन? त्याचे काय? त्यात किती खळबळ असू शकते आणि त्यात काय काय चालू असते हे सगळे आपल्याला या कविता वाचतांना जाणवते. पुरुष म्हणून आपण आपल्या आयुष्यातल्या स्त्रियांना किती गृहीत धरतो हे कळते.

या कवितांमध्ये काही मोठ्या कविता आहेत; काही अगदी लहान! पण सगळ्याच खूप आशयघन… प्रत्येकच कवितेतून! अनेक प्रसंगातून कवी त्या त्या घटनेतला गर्भित अर्थ, खराखुरा अर्थ चिमटीत पकडून आपल्यापुढे ठेवतो. मग तो लगोरीचा खेळ असो, बाईचं नोकरी करणं असो… ती शॉपिंग करते, रांगोळ्या काढते… का करते ती हे सारं? त्यातून तिला काय व्यक्‍त करायचं असतं? विशेष म्हणजे हा कविता संग्रह मी माझ्या आईला आणि बायकोला वाचायला दिला. दोघींनाही तो प्रचंड आवडला पण प्रतिक्रिया वेगळ्या होत्या. आई म्हणाली “हे सगळं गृहीतच धरलं जातं, आमच्यावर तसे संस्कार केले जातात, हे असं मनातलं इतक्या सहजपणे व्यक्त होणं आम्हाला नाही जमणार, म्हणूनच हे शेवटी एका पुरुषालाच लिहावं लागलं” मी ते ऐकून खजील झालो. आपल्यापुढे, आपल्या नवऱ्यापुढं व्यक्त होता न येणं हे नक्की कुणाचं वैफल्य?

बाईचं नेहमीचं जगणं मांडतानाही, तिच्या व्यथा मांडतानाही किरण येले तिच्या नेहमीच्या आसपासच्या गोष्टीतून हे सगळं समोर आणतात. खालील ओळी याचा दाखला

हि माझ्या आईची आवडती कविता (रांगोळ्या ही कविताही आईला खूप आवडलेली, खाली दिलेल्या कवितेपेक्षा जास्त पण ती ३ पानी असल्याने इथे देत नाही, तुम्ही पुस्तक घेऊन वाचा):

बायकोचं म्हणणं अगदी वेगळं, बाईला व्यक्त होण्याकरता पुरुषाची गरजच नाही. आम्ही सगळ्याच बाबतीत सेल्फ सफिशियंट व्हायला शिकलो आहोत आता. तिच्या आवडत्या दोन कविता:

बाईनं कळत-नकळत अनुभवलेले कित्येक क्षण जर समजावून घ्यायचे असतील तर एका संवेदनशील पुरुषानं लिहिलेल्या “बाईच्या कविता” वाचायला हव्यात. त्या वाचून स्त्रियांना आत्मप्रत्ययाचा अनुभव येईल आणि पुरुषांनाही ईमरोज या कवीनं विचारलेल्या “आदमी औरत के साथ सोता है, जागता क्‍यों नहीं?” या प्रश्‍नाचं उत्तर शोधायला उद्युक्‍त करेल.

पंधरा वर्षानंतर बाईच्या कविताचा दुसरा भाग “बाई बाई गोष्ट सांग” प्रकाशित झाला. हा काव्यसंग्रह हाती पडताच अगदी अधाशासारखा वाचून काढला, शांत बसून विचार केला, अभिप्राय लिहावा का? जाणवलं की, अजून बऱ्याच गोष्टी समजून घ्यायला हव्यात आणि आणखीन दोनदा हा संग्रह वाचून काढला. हे वाचन चालू असताना एक गोष्ट प्रकर्षानं जाणवली ती म्हणजे पंधरा वर्षात बाई नावाच्या जगात फार बदल झालेत, ते समजणं उमजणं आणि उमजून आपल्या आत समजलेल्या बाईला कागदावर उतरवणं इतकी सोप्पी गोष्ट नव्हती आणि म्हणून कदाचित 15 वर्ष हा माणूस बाई नावाचा धडा गिरवत आपल्यात उतरवत राहिला. या काव्य संग्रहातल्या प्रत्येक कविता या अगदी साध्या रुपकातून अभिव्यक्त झालेल्या असल्या तरी बाई म्हणून तिच्या जगातल्या त्या अत्यंत महत्वाच्या आहेत. आता याच ओळी बघा ना -

तिचं नेहमीचं जगणं मांडतानाही, तिच्या व्यथा मांडतानाही किरण येले तिच्या नेहमीच्या आसपासच्या गोष्टीतून हे सगळं समोर आणतात. खालील ओळी याचा दाखला -

बाई आपलं दुःख लपवत असते, वेदना आपल्या देहाआड लपवून जगाला मात्र नेहमीच हसत सामोरं जात असते आणि एक दिवस ती मरते.. पण त्या वेदना, जखमा मात्र हिरव्या थेंबाने जळून आपलं अस्तित्व स्पष्ट करून जातात, या अर्थाला वाचकापुढे मांडणारी “छातीच्या आतले आणि मांड्यांच्या आतले” ही कविता अगदी भेदक आहे.

नदी आणि बाई यांच्यातलं साम्य स्पष्ट करताना कवी येले यांनी पुरुषांची बाई विषयी असलेली समज इतक्या सुंदर शब्दात मांडलीय की वाचताना व्वा! हे असे शब्द आपसूक बाहेर येतात. नदी ही कविता तुमच्या आतल्या पुरुषाला भिजवून टाकते. या संग्रहातल्या सगळ्याच कविता तुमच्या मनातला बाई नावाचा तळ ढवळून काढतात आणि बाई म्हणून तुमच्या आजूबाजूला असलेल्या जगाकडे बघण्याचा नवा दृष्टिकोन नक्कीच देतात.

ह्या पेक्षा जास्त मी लिहिणार नाही आपण सगळ्यांनी ही पुस्तके जरूर वाचावीत ही इच्छा.

-- विश्वेश

पुस्तकाचे नाव - सीपियाँ - उर्दू, अवधी, मारवाडी, खरी बोली, हिंदी

लेखक / कवी - कबीर, तुलसी, वृंद, रहीम आणि बिहारी, संकलन आणि समीक्षा: जावेद अख्तर

आवृत्ती - प्रथम आ. २५ जानेवारी २०२५

पृष्ठ संख्या - २९६

मूल्य - रु २९९

प्रकाशन - राजकमल प्रकाशन

प्रसिद्ध गीतकार, पटकथा लेखक आणि शायर जावेद अख्तर यांचे अलीकडे एक नवीन पुस्तक आले आहे ज्याचे नाव आहे “सीपियाँ”. या पुस्तकात जावेद अख्तर यांनी कबीर, तुलसी, वृंद, रहीम आणि बिहारी अशा आणि इतर काही कवींच्या दोह्यांचे संकलन केले आहे. भारतीय काव्य परंपरेत दोहा हा अत्यंत लोकप्रिय आणि प्रभावशाली छंद आहे. हे दोहे आपल्या संक्षिप्तता, सरलता आणि सार-गर्भितेसाठी प्रसिद्ध आहे. दोहा असतो केवळ दोन ओळींचा पण आयुष्य उलगडवून दाखवू शकतो, विचार करायला लावणारे प्रश्न निर्माण करू शकतो. दोहा हा छंद हिंदी साहित्यातील भक्ति, नीति आणि प्रेम काव्यात अत्यंत प्रभावशाली भूमिका बजावत आलेला आहे. दोह्याची संक्षिप्तताच त्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे, ज्यामुळे ते म्हणी आणि लोकोक्तींप्रमाणे स्मरणीय बनत गेले. जावेद अख्तर आपल्या आजच्या दैनंदिन जीवनाशी ह्या दोह्यांना जोडतात आणि सांगतात की ह्यातला अर्थ समजून, आत्मसात करून, आचरण करून आपण स्वतःमध्ये आणि समाजमध्येदेखील सकारात्मक बदल घडवून आणू शकतो.

या पुस्तकात जावेद साहेबांनी शेकडो वर्षांपूर्वीचे हे शिंपले आपल्यासमोर उलगडले आणि आपल्या समोर त्यातले मोती मांडले आहेत.

आता रहिम चा हा दोहा बघा: (१६०० च्या शतकातला आहे हा)

आपण आपल्या आयुष्यात अनेकदा हे अनुभवले असेल. खऱ्या वागण्याने दुनिया मिळत नाही, लोक खुश होत नाहीत, आणि खोट्यातून रामाची प्राप्ती होत नाही. इथे राम म्हणजे निष्ठेचे, खऱ्याचे, प्रामाणिकपणाचे प्रतीक आहे.

ह्या कबीरदासाच्या दोह्याची गम्मत अशी की इथे कबीर “बात सम्हारे बोलिये ,बात के हाथ न पाँव” असेही म्हणू शकला असता. पण “बात” तुम्ही कोणतीही करू शकता, शब्द कोणते वापरता याला महत्व आहे. आपल्याला शब्द लक्षात राहतात मग ते कटू असोत व प्रेमळ. याच्या पुढे जाऊन कबीर म्हणतो -

याच विषयावर कवी वृंद म्हणतात:

म्हणजे ज्या प्रकारे वादळात सुटलेला पतंग माहित नाही कुठपर्यंत जाईल, तसेच तुमचे बोललेले शब्द ... आणि यालाच तुलसीदास अगदी समर्पक पणे म्हणतात

गोड वाणी सगळीकडे आनंद पसरवते, हि वाणी म्हणजे एक वशीकरणाचा मंत्रच जणू, म्हणून आपल्या आयुष्यातून कठोर शब्द काढून टाका ...

कावळ्याने कोणाचे धन लुटले आहे, अन कोकिळेने कोणाला काय दिले? आपल्या गोड वाणीने तिने जगाला आपलेसे केले. यावरून आपण शिकतो की वाणी मधाळ असल्याने जग जिंकता येते.

दोह्यांमध्ये रोजच्या आयुष्यातल्या गोष्टींवर जास्त भर असलेला दिसतो, म्हणजे छोट्या छोट्या गोष्टी, आपल्या आजूबाजूच्या, अगदी घरात सहज सापडणाऱ्या ह्यांचा वापर करून दिलेली शिकवण ती ही अगदी सहज सोप्या शब्दात म्हणजे रहीम चा हा दोहा “सुई” बद्दल बोलतो:

आता ह्यात खरंतर सुई हे प्रतिकात्मक आहे, छोट्या गोष्टींकरता. मोठी किंवा महागडी वस्तू मिळाल्यावर लहान किंवा स्वस्त वस्तूचे मूल्य कमी होत नाही. प्रत्येक वस्तूचे स्वतःचे महत्त्व असते.

आता हा रहीम चा दोहा ऐका:

इथे रहीम मुद्दामूनच चटकाय म्हणतो म्हणजे प्रेमाचा धागा झटका देऊन तोडून टाकणे, साधे नाही, चटकण्याचा आवाज इथे रहीमने वापरला आहे, ज्यातून तो हिसका आपल्याला वाचतांनाही जाणवतो.

हे दोहे जरी हे शेकडो वर्षांपूर्वी लिहिले गेले असले तरी आजही ते तितकेच समर्पक वाटतात. दोहा हे अर्ध-सम मात्रिक छंद आहे. दोह्याचे चार चरण असतात. याच्या विषम चरणांत (पहिला व तिसरा) १३ मात्रा आणि सम चरणांत (दुसरा व चौथा) ११ मात्रा असतात.

उदाहरणार्थ :

म्हणजे नुसत्या पोकळ मोठेपणाचा काय उपयोग जर तुम्ही दुसऱ्याच्या उपयोगी पडत नसाल? खजुराचे झाड न सावली देते न हाताशी फळ येते.

या पुस्तकातून मला काही नवीन महाकवींची ओळखही झाली. “महाकवी घाघ” हे नाव मी कधीच ऐकले नव्हते आणि त्यांचे दोहे वाचून पुढे त्यांच्याबद्दल उत्सुकताही वाढली. पुन्हा कधीतरी सविस्तर लिहेन त्यांच्याबद्दल, पण हा दोहा बघा:

ट्विटर (किंवा आता त्याला X म्हणून ओळखतो आपण) जेव्हा पहिल्यांदा आले तेव्हा आपल्याला वाटले १४० अक्षरांत कसे व्यक्त व्हायचे? परंतु शेकडो वर्षांपूर्वीचे हे दोहे बघता त्यांना ४०-५० अक्षरेही पुरली, ते हि अगदी व्याकरणाचे नियम लावून...

जावेद साहेब सांगतात कि कुठल्याही कलेला २ महत्वाची अंग असतात - स्वैर, स्वच्छंद, विचारांचे आणि व्यक्त होण्याचे स्वातंत्र्य आहे आणि दुसरीकडे नियम, बद्धता, सुसूत्रता आणि चौकट आहे. याने कला निखरून येते. उदाहरण म्हणजे हॅम्लेट चे पात्र मूळ कथानकानुसार अत्यंत गोंधळलेले आणि ठाम निर्णय न घेणारे, चलबिचल जरी असले तरी ते सादर करणारा कलाकार “टू ऑर नॉट टू बी” च्या वेळी स्टेजवर आखून दिलेल्या खुणेवर आलाच पाहिजे तरच त्याच्यावर फोकस घेता येईल. तर असे हे दोहे छोट्या सुसूत्र बांधणीतून आपल्याला आयुष्य जगण्याचं ज्ञान देऊन जातात. प्रत्येक दोह्याचे विश्लेषण जावेद साहेबांनी त्यांच्या खुमासदार शैलीत केलेले असल्यामुळे एकदा का तुम्ही हे शिंपले (म्हणजे सीपियाँ) उघडलेत कि तुमच्या मनाच्या ओंजळीत कायमस्वरूपी हे मोती घर करून राहतील. तेव्हा हे पुस्तक नक्की वाचा.

याचा शेवटचा दोहा आहे रहीम यांचा:

झाडं आपली फळं कधीच खात नाहीत, सरोवर आपले पाणी आपणच पीत नाही त्याच प्रमाणे मोठी महान माणसं आपण केलेले काम, जमवलेले सगळॆ दुसऱ्यांवर खर्च करतात ...

-- विश्वेश

पुस्तकाचे नाव - साये में धूप

लेखक / कवी - दुष्यन्त कुमार

आवृत्ती - प्रथम आ. १ जानेवारी १९७५

पृष्ठ संख्या - ६३

मूल्य - रु ११५

प्रकाशन - राजकमल प्रकाशन

तू किसी रेल सी गुज़रती है
मैं किसी पुल सा थरथराता हूँ

"मसान" माझा सर्वात आवडता चित्रपट. चित्रपट बघत असतांना गाण्यात हे शब्द ऐकले आणि कोणी लिहिले आहेत हे शोधले आणि मला हे पुस्तक आणि पर्यायाने दुष्यन्त कुमार सापडले. दुष्यन्त कुमारांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील बिजनौर जिल्ह्यातील नवादा गावात झाला होता. त्यांनी अलाहाबादमधून हिंदीमध्ये एम.ए. केली. त्यांच्या साहित्यिक कारकिर्दीची सुरुवात अलाहाबादमध्ये झाली. त्यांनी अनेक नाटके, कविता, गज़ल, लघुकथा लिहिल्या. त्यांनी परिमल साहित्य अकादमीच्या संगोष्ठींमध्ये सक्रियपणे सहभाग घेतला. त्यांनी त्या काळातील एक महत्वाचे भारतीय वृत्तपत्र 'नये पत्ते', आकाशवाणी आणि मध्य प्रदेशातील राजभाषा विभागासोबत देखील काम केले. त्यांची कविता थेट हृदयाला स्पर्श करते. डॉ. कुमार विश्वास, पुष्पेंद्र नागर, मनोज मुंतशीर, वरुण ग्रोव्हर या सारखे अनेक नवीन कवी त्यांच्यापासून प्रेरणा घेतात. दुष्यन्त कुमारांचे निधन ३१ डिसेंबर, १९७५ रोजी वयाच्या अवघ्या ४२ व्या वर्षी झाले, परंतु आपल्या अल्पश्या आयुष्यातच त्यांनी हिंदी साहित्याच्या क्षेत्रात मोठी कामगिरी केली. त्यांच्यामुळे गझलाला हिंदीमध्ये देखील लोकप्रियता मिळाली असे म्हणतात. आजही त्यांचे शेर आणि गझल साहित्यिक आणि राजकीय कार्यक्रमांमध्ये म्हटले जातात.

दुष्यन्त कुमारचा गझल संग्रह "साये में धूप" त्या काळातील रचना आहे जेव्हा भारत देश काही दशकांपूर्वीच स्वतंत्र झाला होता, परंतु राजकारणाविषयी निराशा समाजात आणि नंतर साहित्यात स्पष्टपणे दिसू लागली होती. काही प्रसिद्ध गझली जसे 'हो गयी है पीर पर्वत सी पिघलनी चाहिए', 'कहाँ तो तय था चरागाँ हर एक घर के लिए' तुम्ही नक्कीच ऐकल्या असतील कारण राजकीय विश्लेषण करताना या गझलींच्या माध्यमातून अपयशांना दर्शविले जाते. दुष्यन्त कुमारच्या गझलींमध्ये गरिबांबद्दलची सहानुभूती स्पष्टपणे दिसते. उदाहरणार्थ पाहा -

'ना हो कमीज़ तो पावों से पेट ढँक लेंगे,
ये लोग कितने मुनासिब हैं इस सफ़र के लिए।'
'ये सारा ज़िस्म झुककर बोझ से दुहरा हुआ होगा
मैं सज़दे में नही था, आपको धोखा हुआ होगा।' 

'चट्टानों पर खड़ा हुआ तो छाप रह गई पावों की
सोचो कितना बोझ उठाकर मैं इन राहों से गुज़रा।'

असे नाही की सामान्य जनतेचा आवाज त्या वेळी फक्त दुष्यन्त कुमारजींनीच उठवला होता. इतर अनेक साहित्यकारांनी देखील लिहीत होते, परंतु बहुतेकांनी गद्यात, पद्यात टीका किंवा व्यंग हे मार्ग निवडले होते. दुष्यन्त कुमार यांनी मात्र हीच खंत गझलींच्या रूपात आणून एक वेगळाच अंदाज व्यक्त केला. शासनव्यवस्थेत पसरलेली पंगुता आणि भ्रष्टाचार त्यांनी या शेरांच्या माध्यमातून व्यक्त केली आहे.

'यहाँ तक आते-आते सूख जाती हैं कई नदियाँ,
मुझे मालूम है पानी कहाँ ठहरा हुआ होगा।'

'भूख है तो सब्र कर, रोटी नहीं तो क्या हुआ,
आजकल दिल्ली में है ज़ेरे बहस ये मुद्दआ।'

'इस सड़क पर इस क़दर कीचड़ बिछी है
हर किसी का पाँव घुटने तक सना है।'

दुष्यन्त कुमारजींनी फक्त जनतेच्या हालअपेष्टांना स्थान दिले असे नाही. फक्त नकारात्मक सूर नाही लावलेला त्यांनी. अनेक गझलींमध्ये आशावादी स्वर देखील आहेत. काही शेर पाहा -

'एक चिंगारी कहीं से ढूंढ़ लाओ दोस्तों,
इस दीये में तेल से भीगी हुई बाती तो है।'
'कैसे आकाश में सुराख़ नहीं हो सकता,
एक पत्थर तो तबीयत से उछालों यारों।'

दुष्यन्त कुमारजींच्या गझलींचे आणखी काही रुचकर आणि मला आवडलेले अंश -

'मौत ने तो धर दबोचा एक चीते की तरह,
ज़िंदगी ने जब छुआ तब फासला रखकर छुआ।'

'सिर्फ़ हंगामा खड़ा करना मेरा मक़सद नहीं
मेरी कोशिश है कि ये सूरत बदलनी चाहिए।'

'मूरत सँवारने में बिगड़ती चली गई,
पहले से हो गया है ज़हाँ और भी खराब।'

दुष्यन्त कुमारजींच्या लेखनाची विशेषता अशी आहे की त्यांच्या लिखाणात लपलेला अर्थ शोधण्यात एक वेगळीच मज्जा आहे, आणि जेव्हा तो अर्थ आपण शोधून काढतो, स्वतःच्या अनुभवांशी जोडून पाहतो, तेव्हा एका हलक्या हास्याबरोबर दुष्यन्त कुमारजींच्या गझलींचा जादू आणि त्यातला ठहराव आपोआपच आपल्या मनाचा ठाव घेते. त्यांना वाचतांना साहिर लुधियानवींचा सतत भास होतो. अशांतता आणि बंडखोरी दुष्यन्त कुमारांच्या शब्दांतून स्पष्टपणे बाहेर पडते. त्यांच्या शब्दांची आग आपल्या हृदयात देखील एक ठिणगी पेटवून जाते. मी जेव्हा ह्या ओळी वाचल्या तेव्हा या ओळींच्या प्रेमात पडलो:

कल नुमाइश में मिला वो चीथड़े पहने हुए,
मैंने पूछा नाम तो बोला कि हिंदुस्तान है।

रह—रह आँखों में चुभती है पथ की निर्जन दोपहरी
खैर, आगे और बढ़ें तो शायद दृश्य सुहाने आएँगे

दुष्यन्त कुमारजींने जे आपल्या ह्या पुस्तकाच्या शेवटी खूप छान लिहिले आहे. मला राहवले नाही म्हणून इथे टाकत आहे:

जिंदगी में कभी-कभी ऐसा दौर आता है जब तकलीफ गुनगुनाहट के रास्ते बाहर आना चाहती है ! उसमे फंसकर गेम-जाना और गेम-दौरां तक एक हो जाते हैं ! ये गजलें दरअसल ऐसे ही एक दौर की देन हैं ! यहाँ मैं साफ़ कर दूँ कि गजल मुझ पर नाजिल नहीं हुई ! मैं पिछले पच्चीस वर्षों से इसे सुनता और पसंद करता आया हूँ और मैंने कभी चोरी-छिपे इसमें हाथ भी आजमाया है ! लेकिन गजल लिखने या कहने के पीछे एक जिज्ञासा अक्सर मुझे तंग करती रही है और वह है कि भारतीय कवियों में सबसे प्रखर अनुभूति के कवि मिर्जा ग़ालिब ने अपनी पीड़ा की अभिव्यक्ति के लिए गजल का माध्यम ही क्यों चुना ? और अगर गजल के माध्यम से ग़ालिब अपनी निजी तकलीफ को इतना सार्वजानिक बना सकते हैं तो मेरी दुहरी तकलीफ (जो व्यक्तिगत भी है और सामाजिक भी) इस माध्यम के सहारे एक अपेक्षाकृत व्यापक पाठक वर्ग तक क्यों नहीं पहुँच सकती ? मुझे अपने बारे में कभी मुगालते नहीं रहे ! मैं मानता हूँ, मैं ग़ालिब नहीं हूँ ! उस प्रतिभा का शतांश भी शायद मुझमें नहीं है ! लेकिन मैं यह नहीं मानता कि मेरी तकलीफ ग़ालिब से कम हैं या मैंने उसे कम शिद्दत से महसूस किया है ! हो सकता है, अपनी-अपनी पीड़ा को लेकर हर आदमी को यह वहम होता हो...लेकिन इतिहास मुझसे जुडी हुई मेरे समय की तकलीफ का गवाह खुद है ! बस...अनुभूति की इसी जरा-सी पूँजी के सहारे मैं उस्तादों और महारथियों के अखाड़े में उतर पड़ा !

हे एक उत्कृष्ट कविता व गझलांचे छोटेसे पुस्तक आहे. आपण सगळ्यांनी जरूर वाचा आणि लोकांपर्यंत पोचावा.

-- विश्वेश

पूर्वी पुण्यातल्या जगप्रसिद्ध आप्पा बळवंत चौकात नु म वि शाळेच्या रांगेत, झेरॉक्स च्या दुकानाशेजारी एका छोट्याश्या त्रिकोणात कुमार काका भेळवाले होते. शाळा कॉलेज मध्ये असतांना मी अगदी न चुकता तिथे जात असे. ते मला नेहमी "या स्कॉलर" असे म्हणायचे - त्यांच्या मते ज्यांनी १०-१२ मध्ये चांगल्या कॉलेजमध्ये जाण्याइतके मार्क मिळवले आणि ज्यांना कॉम्पुटर वापरता येतो ते सगळे स्कॉलर! बाकी मी फार काही स्कॉलर वगैरे नव्हतो! काकांबद्दल मला विशेष प्रेम होते. अगदी माझे जेव्हा ठराविक एका मुलीबरोबर लग्न करायचे ठरले तेव्हाही मी तिला कुमार काकांना भेटायला घेऊन गेलो होतो (अर्थात घरी भेळ वगैरे करण्याच्या भानगडीत पुढे तू पडू नकोस, माझे भेळेचे स्टॅंडर्ड हे आहे - हे मुख्यतः सांगायचे होते).

असो तर ते उत्तम फरसाण भेळ, भडंग भेळ द्यायचे. अजूनही त्या भेळेची चव आठवते, कधी आंबट गोड तर कधी एकदम झटका तिखट आणि त्याबरोबर कुमार काकांबरोबरच्या गप्पा तोंडी लावायला, माझ्या लहानपणीच्या अनेक संध्याकाळ मी इथे घालवल्या. आता कुमार काका आहेत का माहिती नाही, भेळेचे दुकान तरी बरेच दिवसात उघडे दिसले नाही, किंवा ऍमेझॉन, फ्लिपकार्ट, झोमॅटो, स्वीग्गी इत्यादी ऑनलाईन उद्योगांनी आम्हाला ह्यांच्यापासून दूर नेले. आता वह्या, पुस्तके, सटेशनरी आणायला, कराची ची लस्सी प्यायला तिथपर्यंत जावे लागत नाही. घरबसल्या ऑर्डर या सोयी सुविधांच्या नावाखाली अशी कित्येक ठिकाणे आणि माणसे तुटली माणुसकी तुटली, आता कितीही "स्कॉलर" असून काही फायदा नाही .... आता वाटते आपण श्रीमंत झालो कि गरीब?

बाकी आता ओल्ड गणेश, न्यू गणेश, फलाना फलाना यांनी भेळ या प्रकारचे एकंदरीतच "कल्याण" केले आहे!

- विश्वेश

१३-१४ वर्ष जुनी पोस्ट आहे, आता माझ्या मुलाला मिसरूड फुटले आहे पण लढाई अजून सुरूच आहे ....

रोज सकाळी ५:३० ला उठणारा मी काल रात्री झोपताना ६ चा गजर लावला. रात्रीतून २-३ वेळा उठून तो चेक केला.

बर ५:२५ ला जाग आली मग नेहमी प्रमाणे अजून ५ मिनिटे झोपू असे वाटत असूनही झोपलो नाही !
पटापट स्वतःचे सगळे आवरून घेतले,

मग मी युवराजांना उठवायला त्यांच्या शामियान्यात गेलो ! त्यांच्या आवडते गाणे म्हणून त्यांना हलकेच उठवले (उगाच मूड जायला नको म्हणून) सौभाग्यवती देखील लवकर उठून डबा, पाण्याची बाटली, दप्तर इत्यादी शत्रांची धार काढत बसल्या होत्या ! मग धावपळ, युवराजांचे आवरणे, त्यांचा नवीन पोशाख, नवीन जोडे, नवीन शस्त्रे हे सगळे चालू झाले !

"त्याच्या त्या २ पुस्तकांना कव्हर घातले का ?" आतून एक आवाज आला !

"बापरे" मग विलक्षण चपळाईने कात्री कागद, डिंक हातात घेतून ते काम हातावेगळे केले !

त्यांचे ते खाणे ! ते नवीन पोशाखावर सांडू नये म्हणून चालू असणारी आईसाहेबांची धडपड, हे संपता संपता झाली कि हो वेळ ! आजोबांनी घोडा सजवून, तेल पाणी करून आधीच दावणीतून सोडून पुढच्या दाराला लावला होता ! (Activa)

शेवटी निघाले युवराज नवीन लढाईला, नवे वर्ष, नवे मित्र, नवा दम, नवा जोश ! उगचच bakground ला मला तुतारीचे आवाज ऐकू येत होते !

अभूतपूर्व अशी शाळेच्या पहिल्या दिवसाची लढाई संपली अन आम्ही नवरा बायकोने चहाच्या गार झालेल्या कपाने एकमेकांना लांबूनच चीअर्स केले !

तेव्हा हातांकडे लक्ष गेले अन युवराजांच्या नवीन पुस्तकांना कव्हर घालतांना चिकटलेल्या डिंकाच्या अर्धवट काढलेल्या सालपटांनी हात भरला होता !

उगाचच त्या युद्धातल्या जखमा म्हणून मिरववाश्या वाटल्या !

मग, तुमच्या कडची पानपताची लढाई संपली कि नाही ?

चिअर्स
विश्वेश

पुस्तकाचे नाव - नीहार (महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार विजेता)
लेखिका / कवयत्री - पद्मा (पद्मा गोळे, जन्म १० जुलै १९१३ - मृत्यू १२ फेब्रुवारी १९९८)
आवृत्ती - प्रथम आ. इ.स. १९५४
पृष्ठ संख्या - ५९
मूल्य - रु. ३
प्रकाशन - मौज प्रकाशन गृह

अर्वाचीन मराठी कवितेला साज चढवणाऱ्या कवयित्री ते सामाजिक कार्यकर्ती म्हणून ओळख असणाऱ्या पद्मा गोळे. पद्मा गोळ्यांचा जन्म १० जुलै, इ.स. १९१३ रोजी तासगाव येथील पटवर्धन राजघराण्यात जन्म झाला. पुण्याच्या कन्याशाळेत त्यांना विभावरी शिरुरकर शिक्षिका होत्या आणि इथे त्यांची घट्ट जोडी जमली संजीवनी मराठे बरोबर. नंतर श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महाविद्यालयातून एम.ए. पदव्युत्तर अभ्यासक्रमापर्यंत त्यांचे शिक्षण झाले होते. माझ्या वाचनात जेवढे आले त्यानुसार त्यांनी प्रथम नाट्य लेखनापासून सुरुवात केली आणि नंतर त्या कवितांकडे वळल्या. त्यांच्या सुरुवातीच्या कविता वाचून असे वाटते कि त्यांच्यावर तांब्याचा बराच प्रभाव असेल. प्रकृतीच्या प्रतिमांचा वापर करत, त्यांच्या कवितांमधून प्रेमातील उत्कटता, स्वप्नाळूपणा, असफल प्रेमातील वेदना आणि समजूतदारपणा प्रभावीपणे व्यक्त होतो. त्यांना घराची सुरक्षितता हवी आहे, पण ती जिथे बंदिस्त वाटते, अशी चौकट नको आहे. म्हणूनच त्यांच्या एका काव्यात त्या स्पष्ट म्हणतात — "हवे मला प्रिय गृहमंदिर, नको परी ती बंदिशाला" (संग्रह - प्रीतिपथावर).

त्यांचे कविता संग्रह "नीहार" आणि "श्रावणमेघ" मला माझ्या शाळेतल्या लायब्ररी मध्ये पहिल्यांदा सापडले आणि त्यातील सगळ्या कविता मी घरी वहीत उतरवून घेतल्या. मला सगळ्यात आवडलेली भावलेली कविता म्हणजे "लक्ष्मणरेषा". पुराणकथांमधून उभ्या केलेल्या पुरुष आदर्शाविषयी त्यांना अभिमान आहे, पण त्यांतील यथार्थता तपासून पाहायची त्यांची कुवत आणि धाडस त्यांच्यात होते:

लक्ष्मणरेषा (संग्रह - नीहार)
-------------------------
सीतेपुढे एकच ओढली रेषा लक्ष्मणाने
तिने ती ओलांडली
आणि झाले रामायण
आमच्यापुढे दाही दिशा लक्ष्मणरेषा
ओलांडाव्याच लागतात,
रावणांना सामोरे जावेच लगते
एवढेच कमी असते;
कुशीत घेत नाही
भुई दुभंगून!

आधुनिक स्त्री अर्थार्जनासाठी उंबरठ्याची लक्ष्मणरेषा ओलांडून, घरातून बाहेर पडली खरी पण बाहेरच्या जगात वाट बघत असलेले रावण, होणारी कोंडी, घुसमट आणि शेवटी धरणीमातेने फिरवलेली पाठ त्या पुराणकथांच्या प्रतीकांमधून कल्पकतेने उभी करतात. "आमच्यापुढे दाही दिशा लक्ष्मणरेषा, ओलांडाव्याच लागतात, रावणांना सामोरी जावेच लागते! एवढेच कमी असते. कुशीत घेत नाही भुई दुभंगून!" या ओळी त्यांचे बंड स्पष्ट करतात. पद्मा ताईंची खासियत म्हणजे त्यांच्या काव्य-धिटाईत खानदानी शालीनता आहे, संयम आहे. त्यांनी याच संग्रहात लिहिले आहे "आम्ही कुलीनांच्या कन्या, चाफेकळ्या पानांआड" (संग्रह - नीहार). हे त्यांच्यावर लहानपणापासून झालेले संस्कार अजून काय. स्वत:च्या उत्कट अनुभवांशी प्रामाणिक राहिल्याने त्यांची कविता परिपक्व वाटते. त्यांच्या कवितेतून त्यांनी स्त्री च्या जगण्याचा एक वेगळाच समतोल मांडलेला आपल्याला दिसतो. आधुनिकता आणि परंपरा यांचा संघर्ष त्यांच्या कवितांमधून जाणवतो. स्त्रीचं भावविश्व त्यांच्या कवितेच्या केंद्रस्थानी जरी असले तरी काळाबरोबर बदलत जाणारी सांस्कृतिक, सामाजिक व्यवस्था आणि ह्या वातावरणात होणारी स्त्री मनाची कासाविशी, त्यांचे ताणतणाव त्या कवितेतून व्यक्त झालेले आहेत. त्यांचं सामाजिक कार्यही बरेच आहे. गोवामुक्ती आंदोलनातील शुश्रुषा पथकात त्या सहभागी झाल्या होत्या असे ऐकिवात आहे. "मी माणूस" हि त्यांची कविता हि मराठीतली पहिली स्त्रीवादी कविता असे आम्हाला आमचे मराठीचे शिक्षक सांगायचे. त्यांच्या "नीहार" संग्रहातली ही कविता आहे.

सगळं खोटं सगळं खोटं. 
प्रेम खोटं काम खोटा. 
साऱ्या साऱ्या नकली नोटा.
स्त्री देवी हे ही खोटं
स्त्री सखी हे ही खोटं
स्त्री सुंदर चलनी हुंडी 
स्त्री म्हणजे नुसती कुंडी 

तीन पानी मोठी कविता आहे आणि यातून त्यांचे वक्तृत्व, विचार आणि भावना यांचे एक खास मिश्रण आपल्याला वाचायला मिळते. 

‘परी कधी हे पुरुषा! अदया! 
रामस्वरूपी तुला बघावे, 
भूमिगता सीताच होउनी, 
एकाकीपणि तुज रडवावे’ 

असे लिहिणार्‍या पद्माताई कवितेचा शेवट करतांना लिहितात: 

‘नाही मी नुसती नार, 
पेजेसाठी लाचार, 
शेजेसाठी आसुसणार, 
नाही मी नुसती मादी 
मी माणूस माणूस आधी’ 

हे असे निःसंदिग्धपणे सांगण्याचे धाडस त्यांच्यात होते.

त्यांची अशीच अजून एक आवडती कविता :

"पाठीशी कृष्ण हवा" (संग्रह: श्रावणमेघ)
———————————————————
मौनानं ही होतं एवढं रामायण
हे माहीत असतं तर
शब्दांच्याच स्वाधीन झाले असते ;
पण शब्दांनी नेली असती मिरवणूक
भलत्याच दिशेला.
शब्द म्हणजे अंध कौरव
ओठात एक, पोटात भलतंच
मौनाचं रामायण सहन करता येतं
सीता होऊन;
पण शब्दांचं महाभारत सोसायला
पाठीशी कृष्ण हवा.

हि कविता जरी मी शालेय जीवनात वाचली आणि उतरवली असली तरी ती डायरी जीर्ण होईपर्यंत (आणि थोडेफार शहाणपण येईपर्यंत) अनेकदा हि कविता पुन्हा पुन्हा वेग वेगळ्या पद्धतीने समजली. असेच सुनीता बाईंकडून (सुनीता देशपांडे) अनेकदा ऐकलेली हि कविता, जी सुनीताबाई म्हणतात कि त्यांची हक्काची आहे:

“चाफ्याच्या झाडा”
------------------
चाफ्याच्या झाडा ….
का बरे आलास आज स्वप्नात?
तेव्हाच तर आपले नव्हते का ठरले?
दु: ख नाही उरलं आता मनात
फुलांचा पांढरा, पानांचा हिरवा
रंग तुझा रंगतोय माझ्या मनात
केसात राखडी पण पायात फुगडी
मी वेडी भाबडी तुझ्या मनात
चाफ्याच्या झाडा ….

नको ना रे पाणी डोळ्यात आणू
ओळख़ीच्या सुरात, ओळखीच्या तालात
हादग्याची गाणी नको म्हणू
तुझ्या चाळ्यात एक पाय तळ्यात
एक पाय मळ्यात खेळलोय ना
जसे काही घोड्यावर
तुझ्याच फांद्यांवर बसून
आभाळात हिंडलोय ना
चाफ्याच्या झाडा …. चाफ्याच्या झाडा ….

पानात, मनात खुपतंय ना
काहीतरी चुकतंय, कुठेतरी दुखतंय
तुलाही कळतंय …. कळतंय ना ….
चाफ्याच्या झाडा…. चाफ्याच्या झाडा
हसून सजवायचं ठरलय ना
कुठं नाही बोलायचं, मनातच ठेवायचं
फुलांनी ओंजळ भरलीये ना

मला असे फार वाटते कि पद्मा ताईंचा काव्य प्रवास हा त्याच्या आत्मशोधाचा प्रवास होता. त्यांची प्रारंभी स्वतःपुरती असलेली कविता, नंतर स्त्रीजीवनातील सूक्ष्म वेदना समजून घेते. "आताशी मी नसतेच इथे, तशी माझी ये जा असली तरी" म्हणत ती स्वतःकडे अधिक खोलवर पाहते आणि माणसाच्या अस्तित्वाचा शोध घेणारी परिपक्व संवेदना प्रकट करते. त्यांच्या ‘नीहार’ आणि ‘स्वप्नजा’ या काव्यसंग्रहांना महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार प्राप्त झाला आहे. "परक्याची पाऊलवाट मान्य नसणारी" हि कवयत्री आपले वेगळे स्थान निर्माण करून गेली हे नक्की.

पद्मा ताईंना जितके वाचावे तितके भारावून जायला होते. त्यांच्याबद्दल जितके लिहावे तितके थोडेच. तेव्हा हे पुस्तक तुम्ही नक्की वाचा आणि मला प्रतिक्रिया कळवा.

-- विश्वेश